آداب نوشتن

برای آ‌ن‌ها که دغدغه‌ی زبان دارند

Sat, 12 Jan 2008 12:44:03 +0330

تازه‌ترین شماره‌ی مجله‌ی بخارا ویژه‌ی «زبان شناسی» ست. نمی‌توانم هیجان‌زدگی‌ام را از دیدن این شماره پنهان کنم. آن‌ها که دغدغه‌ی زبان و حتا درست نویسی دارند می‌توانند ساعت‌ها با این شماره‌ی بخارا مشغول باشند. اطلاعات بیشتر درباره‌ی فهرست مطالب و نویسندگان این شماره را از اینجا بخوانید.

ارزان روزنامه‌نگار می‌شویم!

Thu, 13 Dec 2007 12:06:43 +0330

تا به حال درباره‌ی این‌که چرا استفاده از «می‌باشد» و «می‌نماید» غلط است، زیاد گفته‌اند و زیاد خوانده‌ایم. از کارکنان اداره‌ی برق یا سربازهای نیروی انتظامی انتظار نمی‌رود که در اطلاعیه‌ها یا پلاکاردهایشان این نکته‌ها را رعایت کنند، حتا از خیلی‌ها نمی‌توان انتظار داشت که از تمام اشتباهات رایج در نوشتن آگاه باشند! اما از روزنامه‌نگاران ِ روزنامه‌های سراسری کشور که ادعا هم دارند دیگر بعید است که در یک متن کوتاه نتوانند «می‌باشد»، «می‌نماید»، «توسط» و ... را ننویسند! تازه با کمی ارفاق درباره‌ی مکروه بودن استفاده از «مورد» در جاهایی که در متن خواهید دید. بد نیست شما هم این یادداشت بامزه را بخوانید و دعا کنید به جان ویراستاری که در روزنامه نشسته (البته اگر اصلاً ویراستاری در کار باشد!) و نمی‌دانم پول چه‌کاری را می‌گیرد اگر ویراستاری نمی‌کند!

روزنامه‌ی اعتمادملی، چهارشنبه ۲۱ آذر، صفحه‌ی حوادث:

در حاشيه وقايع اخير اصفهان - [پويان فرزين]

بسياري از كشورهاي جهان از گردشگران به عنوان سرمايه‌هاي اصلي كشورشان استفاده مي‌كنند و آنان را بي‌خطرترين و پردرآمد‌ترين صنعتگران مي‌دانند كه ايجاد امنيت و رفاه و آسايش براي آنان جزو وظايف اصلي پليس و مسوولا‌ن ذيربط آن دسته از كشورها مي‌باشد.

اما در پي كشته شدن ژولين وان وائسبرگ جوان 42 ساله فرانسوي در ايران كه به منظور ديدن از شهرهاي اصفهان و يزد به كشورمان سفر كرده بود علا‌مت سوال‌هاي فراواني در ذهن مردم ايجاد شد.

به واقع ناديده گرفتن علا‌يق مردم جهان نسبت به گردشگاه‌ها و محل‌هاي جذب گردشگر در كشور كه طي چند ساله اخير توسط مسوولا‌ن در حال رخ دادن است و به عنوان نمونه بارز مي‌توان از كشمكش‌ها بر سر كوتاه نمودن برج جهان‌نما، عبور مترو از زير چهارباغ به عنوان تنها معبر قديمي در حال استفاده در جهان و يا آبگيري سد سيوند و ... نام برد، چه هدفي دنبال مي‌شود؟

و اما قتل يك گردشگر فرانسوي در ايران كه در رسانه‌هاي داخلي و خارجي بازتاب‌هاي متفاوتي داشته است در حالي اتفاق افتاد كه هفت روز قبل از آن دو مرد مسلح در ساعات مياني روز به كيوسك پليس اتباع بيگانه واقع در خيابان چهارباغ كه يكي از شلوغترين و پرترددترين مناطق شهر اصفهان مي‌باشد حمله كرده و يك افسر انتظامي را مورد اصابت گلوله قرار داده و طي نامه‌اي كه در صحنه جنايت از خود به جا گذاشتند خواستار آزاد نمودن همدستان خود در جنايت‌هاي سرقت از طلا‌ فروشي و بانك در اصفهان و اعمال تبهكارانه ديگر در استان فارس كه چندي پيش توسط پليس آگاهي اصفهان دستگير شده بودند شدند.

اين موضوع در حالي است كه زمان دستگيري همدستان اين دو مرد جنايتكار در آبان‌ماه سال جاري، پليس هيچ خبري از موفقيت در امر فرار كاظم> قاتل فراري- و برادرش كه اكنون با ايجاد رعب و وحشت در دل مردم امنيت را از شهروندان اصفهاني سلب كرده‌اند، نداد و فقط دستگيري سه نفر عضو اين باند را به عنوان يك موفقيت بزرگ اعلا‌م كرد. ‌ در هفت روزي كه از وقوع حمله به افسر انتظامي تا وقوع قتل ژولين وان وائسبرگ توسط كاظم گذشت شهروندان اصفهاني شاهد شدت گرفتن تردد گشت‌هاي پليس امنيت اجتماعي بودند كه ظاهرا پوشش خانم‌ها و يا بلند بودن صداي ضبط خودروها و ... براي پليس اهميت بيشتري داشت تا رها بودن يك سارق مسلح و قاتل كه در نامه‌اي تهديدآميز به انتقام‌گيري و قتل تا زمان آزادي همدستانش تاكيد كرده بود. همچنين مخفي نگاه داشتن تهديدهاي بازماندگان اين باند مخوف- كه در سرقت‌هاي قبلي ثابت كرده بودند از كشتن انسان‌هاي بي‌گناه هيچ ابايي ندارند- توسط پليس باعث شد تا اكنون در مجامع بين‌المللي نه‌تنها در جهت جذب توريست به شهري كه گنبدهاي مساجد و پل‌هاي پي‌در‌پي و ديگر آثار ديدني‌اش زبانزد عام و خاص مي‌باشد اقدامي نكرده باشيم، بلكه با اقدامات ديوانه‌وار افرادي نظير كاظم‌ها و با مسامحه و سهل‌انگاري در جهت كاهش تعداد گردشگر به كشورمان گام برداريم و از اين جهت بهانه خوبي به دست كشورهاي مغرض داده تا به اتهامات و انگ‌هاي زده شده به كشورمان اتهام عدم ايجاد امنيت براي گردشگران را نيز اضافه نمايند. حال كه فرماندهي انتظامي استان اصفهان با انتشار عكس‌هاي اين جنايتكاران و تعيين جايزه براي معرفي آنها از مردم كمك خواسته است حدود دو دهه از امدادرساني‌هاي داوطلبانه مردم به رزمندگان در جبهه‌ها مي‌گذرد كه هر از چند گاهي اين رفتار شايسته را در رخدادي غيرمنتظره همچون زلزله يا سيل‌زدگي و ... شاهد هستيم. از اهداي دو عدد تخم‌مرغ يك پيرزن از روستاي چرمهين گرفته تا فروش چندين هكتار از زمين‌هاي يك تاجر فرش در كاشان، همه و همه مبين اهميت دادن مردم به مسوولا‌ن و اهتمام در جهت رفع نياز آنان مي‌باشد ولي امروز با گذشت حدود دو دهه از تجربه شيرين اعتماد به مردم در سال‌هاي دفاع مقدس، زلزله ويرانگر بم و سيل‌زدگي شهر‌هاي شمالي كشورمان كه طبق گفته مسوولا‌ن بلندپايه وقت اگر همت و اقتدار مردم نبود توفيقي هم حاصل نمي‌گشت پليس به اين نتيجه رسيده است كه صادقانه با مردم سخن گفتن و ياري گرفتن از آنان گزينه نهايي‌اش باشد. اي كاش حفظ امنيت و تامين جان و مال انسان‌ها كه شرع مقدس، گفتار و تاكيدات بزرگان سياسي، علماي علم جامعه‌شناسي و قانون اساسي بر آن تاكيد موكد داشته‌اند از مسائل حاشيه‌اي همچون قليان‌هاي قهوه‌خانه‌ها اهميت بيشتري داشت و اي كاش فرماندهان پليس حضور در برنامه‌هاي كودك سيما جهت فرهنگ‌سازي را به مسوولا‌ن امر سپرده و براي بالا‌ بردن سطح امنيت اخلا‌قي در جامعه به اقدامات خداپسندانه روي مي‌آوردند و آن را به دانشگاهيان و محققان امر تاثيرگذاري در فرهنگ جامعه مي‌سپردند و طبق وظايف ذاتي خود به تامين جان و مال و ناموس مردم صبور ايران‌زمين مي‌پرداختند.

:: جهت تمدد اعصاب پیشنهاد می‌کنم این صفحه را ببندید!

آداب درست‌نویسی ـ نگارشی (۱)

Tue, 03 Jul 2007 11:16:02 +0330

قانون یکم: این نوشته‌ها در درجه‌ی اول برای کسانی‌ست که برای نوشتن در فضای مجازی، نیم‌فاصله را رعایت می‌کنند ولاغیر! نکته‌ی ضروری: ترتیب نوشتن یادداشت‌های این بخش (آدابِ نوشتن) بر اساس اشتباهاتی است که خودم در نوشتن مرتکب می‌شدم و بعد آن‌هایی که هنگام خواندن وبلاگ یا یادداشت‌های چاپی دوستان می‌دیدم. اشتباهاتی که شاید در نگاه اول چندان به چشم نیاید و مهم هم نباشد، اما... رسانه‌های جمعی، کاغذی یا صوتی‌ـ‌تصویری، نقش مهمی در فرهنگ‌سازی دارند. اگر راه و رسم حرف زدن و درست نوشتن را هم جزئی از فرهنگ به حساب بیاوریم، هر اشتباهِ اصحاب این رسانه‌ها، در صورت تکرار ممکن است چنان در جان و زبانِ مخاطبان رسوخ کند که تصحیح آن هزینه‌ي زیادی بطلبد. به عنوان مثال، یکی از نمونه‌های تاثیر رسانه‌ها بر زبان که تازگی به چشمم خورد (بدون قضاوت در مورد خوب یا بد بودن این موردِ خاص)، کلمه‌ی «پاچه‌خواری» در ترجمه‌ی رمان بادبادک‌باز نوشته‌ی خالد حسینی‌ست(۱). کاری ندارم که این کلمه درواقع جایگزین چه واژه‌ای شد و چطور با ورودش به زبان ما، واژه‌ی سابق (و حتا قبیح) قبلی را کنار زد. اما همین نمونه‌ی کوچک تاکیدی‌ست بر تاثیرگذاری رسانه‌های جمعی بر زبان و فرهنگ ما. در این یادداشت‌ها، با استفاده از منابعِ در دسترس، سعی دارم نکاتی را گوشزد کنم که معمولاً رعایت نمی‌شوند یا آن‌قدر ریز هستند که رعایت کردن‌شان به نظر مهم نمی‌آید. استفاده از «را» پس از فعل با استناد به کتاب‌های مرجعِ درست‌نویسی، استفاده از «را» پس از فعل غلط است، اما این اشتباه بدون این‌که به چشم بیاید، زیاد تکرار می‌شود. و جالب آن‌که در وبلاگ کسانی هم دیده می‌شود که جزو همان اصحاب رسانه‌ای هستند که بالاتر، از تاثیرگذاری‌شان گفتم. چندی پیش به دنبال اطلاعاتی درباره‌ی باب مارلی می‌گشتم که در وبلاگِ نسبتاً معروفی، به این جمله رسیدم: حتماً نام باب‌ مارلي‌ خواننده سياه‌پوست‌ ضد جنگ و صلح‌طلبي كه‌ چندين سال‌ پيش‌ در جامائيكا كشته شد را شنيده‌ايد؟ بد نیست برای توضیح درباره‌ی این نکته، چند جمله‌ای از کتاب «غلط ننویسیم»، نوشته‌ی ابوالحسن نجفی را عیناً نقل کنم: در عبارت پارسایی را دیدم که زخم پلنگ داشت هرگاه فعل «دیدم» را به پایان عبارت منتقل کنیم، بدین صورت: پارسایی را که زخم پلنگ داشت دیدم در روابط میان دو جمله‌ی پایه و پیرو و در روابط اجزای هریک از آن دو تغییری رخ نمی‌دهد. بیان این نکات بدیهی برای رفع اشتباهاتی است که در سال‌های اخیر، خاصه در رادیو و تلویزیون فراوان مرتکب می‌شوند و فی‌المثل همین جمله را به خیال خود «اصلاح» می‌کنند و به این صورت در می‌آورند: پارسایی که زخم پلنگ داشت را دیدم. و اگر از آن‌ها پرسیده شود که چرا جای «را» را تغییر داده و به بعد از فعل برده‌اند جواب می‌دهند که پارسایی فاعلِ فعل «داشت» است و بنابراین صحیح نیست که پس از فاعل «را»ی مفعولی بیاید و اشتباه دقیقاً‌ همین‌جاست: پارسایی فقط و فقط مفعولِ فعل «دیدم» است و اگر هم از لحاظ معنایی، فاعل (یا به بیان دقیق‌تر: عاملِ) فعلِ داشت باشد، از لحاظ صوری و دستوری هیچ ربطی به فعل «داشت» ندارد. به طور کلی باید سعی کرد که «را» به مفعول صریح‌ هرچه نزدیک‌تر باشد. حتا باید احتراز کرد از این‌که متمم‌های دیگری میان «را» و مفعول صریح واقع شود. مثلاً جمله‌ی زیر که در آن «را» پس از مفعول غیر صریح آمده غلط است: «سودان استرداد نمیری از مصر را تقاضا می‌کند» (روزنامه‌ي اطلاعات، شماره‌ی ۱۶ تیر ۱۳۶۴، ص ۱۶)، و به جای آن باید گفت: «سودان استرداد نمیری را از مصر تقاضا می‌کند». استعمال «را» پس از فعل، نه در متون قدیم و متاخر ادبیات فارسی سابقه دارد و نه مربوط به گفتار روزمره‌ي مردم است. این بدعت غلط کار عده‌ای از باسوادان کم‌مایه در رادیو و تلویزیون و مطبوعات است که به گمان باطلِ خود می‌خواهند زبان فارسی را «ویرایش» کنند و آن وقت نه تنها در انشای خود بلکه در متن سخنرانی‌ها و نوشته‌های دیگران نیز دست می‌برند و جای «را» را تعییر می‌دهند.. استعمال «را» پس از فعل بر خلاف سنت هزار و دویست‌ساله‌ي زبان فارسی است و در همه حال باید از آن پرهیز کرد.(۲) حال با خواندن این توضیحات، تصحیح جمله‌ای که درباره‌ی باب مارلی نقل کردم، کار ساده‌ای می‌شود. اگر از افرادی هستید که این اشتباه را در نوشتن مرتکب می‌شود، از این پس سعی کنید با دقت بیشتری بنویسید. با تجربه‌ی شخصی می‌توانم پیش‌بینی کنم که در ابتدا، وسواس درست‌نویسی چنان گریبان‌تان را می‌گیرد که ممکن‌ است اصل مطلبی که می‌خواهید بنویسید، یادتان برود، اما در نهایت بعد از تمرین و دقت، مطمئن باشید که آمار اشتباه‌هایتان به تدریج پایین می‌آید و بعد از آن اگر یک زبان‌دان یا یک ویراستارِ حرفه‌ای مطلب‌تان را بخواند، جور دیگری درباره‌تان فکر می‌کند. یادتان نرود که ماهی را هر وقت از آب بگیرید، تازه است. ‍پی‌نوشت: ۱) بابا هم چشمکی زد. " می‌بینم که پدرت پاچه‌خواری عالم‌گیرش را به تو هم یاد داده". و با آرنج زد به پدر آصف... بادبادک‌باز، صفحه‌ی ۱۱۱، نوشته‌ی خالد حسینی، ترجمه‌ی زیبا گنجی-پریسا سلیمان‌زاده ۲) غلط ننویسیم، نوشته‌ی ابوالحسن نجفی، صفحات ۲۰۴، ۲۰۵، ۲۰۶.۲

افتتاحیه

Wed, 20 Jun 2007 11:18:39 +0330

از وقتی شروع به خواندن کتاب‌های مرجع برای درست‌نویسی کردم، موقع نوشتن به شدت دچار وسواس می‌شوم و جالب آن‌جاست که این وسواس گاهی حسابی کار دستم می‌دهد. آن‌قدر که املای بعضی کلمات هم یادم می‌رود. جدای از این اتفاق، اشتباهات دستوری در صحبت‌های روزانه و زبان عامیانه، کم‌کم به زبان نوشتاری هم راه پیدا کرده‌اند. بارها پیش آمده که نوشته‌ای را در وبلاگ یا حتی روزنامه خوانده‌ام که از نظر دستور زبان مشکل داشته ولی... این‌جا قرار است از اشتباهات نوشتاری بنویسم و از هرچیزی که به نوشتن مربوط می‌شود. داستان ِ کوتاه باشد یا هرچیز دیگری. ممکن است از تجربه‌ی خودم بنویسم، یا از کتاب‌های مرجع استفاده کنم، یا حتا از اهل فن‌ای دعوت کنم که گاهی برایم بنویسد. پیشنهاد دیگری دارید؟