« افتتاحیه | صفحه‌ی اصلی | ارزان روزنامه‌نگار می‌شویم! »

آداب درست‌نویسی ـ نگارشی (۱)

قانون یکم: این نوشته‌ها در درجه‌ی اول برای کسانی‌ست که برای نوشتن در فضای مجازی، نیم‌فاصله را رعایت می‌کنند ولاغیر!

نکته‌ی ضروری: ترتیب نوشتن یادداشت‌های این بخش (آدابِ نوشتن) بر اساس اشتباهاتی است که خودم در نوشتن مرتکب می‌شدم و بعد آن‌هایی که هنگام خواندن وبلاگ یا یادداشت‌های چاپی دوستان می‌دیدم. اشتباهاتی که شاید در نگاه اول چندان به چشم نیاید و مهم هم نباشد، اما...

رسانه‌های جمعی، کاغذی یا صوتی‌ـ‌تصویری، نقش مهمی در فرهنگ‌سازی دارند. اگر راه و رسم حرف زدن و درست نوشتن را هم جزئی از فرهنگ به حساب بیاوریم، هر اشتباهِ اصحاب این رسانه‌ها، در صورت تکرار ممکن است چنان در جان و زبانِ مخاطبان رسوخ کند که تصحیح آن هزینه‌ي زیادی بطلبد.

به عنوان مثال، یکی از نمونه‌های تاثیر رسانه‌ها بر زبان که تازگی به چشمم خورد (بدون قضاوت در مورد خوب یا بد بودن این موردِ خاص)، کلمه‌ی «پاچه‌خواری» در ترجمه‌ی رمان بادبادک‌باز نوشته‌ی خالد حسینی‌ست(۱). کاری ندارم که این کلمه درواقع جایگزین چه واژه‌ای شد و چطور با ورودش به زبان ما، واژه‌ی سابق (و حتا قبیح) قبلی را کنار زد. اما همین نمونه‌ی کوچک تاکیدی‌ست بر تاثیرگذاری رسانه‌های جمعی بر زبان و فرهنگ ما.

در این یادداشت‌ها، با استفاده از منابعِ در دسترس، سعی دارم نکاتی را گوشزد کنم که معمولاً رعایت نمی‌شوند یا آن‌قدر ریز هستند که رعایت کردن‌شان به نظر مهم نمی‌آید.

استفاده از «را» پس از فعل

با استناد به کتاب‌های مرجعِ درست‌نویسی، استفاده از «را» پس از فعل غلط است، اما این اشتباه بدون این‌که به چشم بیاید، زیاد تکرار می‌شود. و جالب آن‌که در وبلاگ کسانی هم دیده می‌شود که جزو همان اصحاب رسانه‌ای هستند که بالاتر، از تاثیرگذاری‌شان گفتم.
چندی پیش به دنبال اطلاعاتی درباره‌ی باب مارلی می‌گشتم که در وبلاگِ نسبتاً معروفی، به این جمله رسیدم:

حتماً نام باب‌ مارلي‌ خواننده سياه‌پوست‌ ضد جنگ و صلح‌طلبي كه‌ چندين سال‌ پيش‌ در جامائيكا كشته شد را شنيده‌ايد؟

بد نیست برای توضیح درباره‌ی این نکته، چند جمله‌ای از کتاب «غلط ننویسیم»، نوشته‌ی ابوالحسن نجفی را عیناً نقل کنم:

در عبارت پارسایی را دیدم که زخم پلنگ داشت هرگاه فعل «دیدم» را به پایان عبارت منتقل کنیم، بدین صورت:
پارسایی را که زخم پلنگ داشت دیدم
در روابط میان دو جمله‌ی پایه و پیرو و در روابط اجزای هریک از آن دو تغییری رخ نمی‌دهد. بیان این نکات بدیهی برای رفع اشتباهاتی است که در سال‌های اخیر، خاصه در رادیو و تلویزیون فراوان مرتکب می‌شوند و فی‌المثل همین جمله را به خیال خود «اصلاح» می‌کنند و به این صورت در می‌آورند:
پارسایی که زخم پلنگ داشت را دیدم. و اگر از آن‌ها پرسیده شود که چرا جای «را» را تغییر داده و به بعد از فعل برده‌اند جواب می‌دهند که پارسایی فاعلِ فعل «داشت» است و بنابراین صحیح نیست که پس از فاعل «را»ی مفعولی بیاید و اشتباه دقیقاً‌ همین‌جاست:
پارسایی فقط و فقط مفعولِ فعل «دیدم» است و اگر هم از لحاظ معنایی، فاعل (یا به بیان دقیق‌تر: عاملِ) فعلِ داشت باشد، از لحاظ صوری و دستوری هیچ ربطی به فعل «داشت» ندارد.
به طور کلی باید سعی کرد که «را» به مفعول صریح‌ هرچه نزدیک‌تر باشد. حتا باید احتراز کرد از این‌که متمم‌های دیگری میان «را» و مفعول صریح واقع شود. مثلاً جمله‌ی زیر که در آن «را» پس از مفعول غیر صریح آمده غلط است: «سودان استرداد نمیری از مصر را تقاضا می‌کند» (روزنامه‌ي اطلاعات، شماره‌ی ۱۶ تیر ۱۳۶۴، ص ۱۶)، و به جای آن باید گفت: «سودان استرداد نمیری را از مصر تقاضا می‌کند».
استعمال «را» پس از فعل، نه در متون قدیم و متاخر ادبیات فارسی سابقه دارد و نه مربوط به گفتار روزمره‌ي مردم است. این بدعت غلط کار عده‌ای از باسوادان کم‌مایه در رادیو و تلویزیون و مطبوعات است که به گمان باطلِ خود می‌خواهند زبان فارسی را «ویرایش» کنند و آن وقت نه تنها در انشای خود بلکه در متن سخنرانی‌ها و نوشته‌های دیگران نیز دست می‌برند و جای «را» را تعییر می‌دهند..
استعمال «را» پس از فعل بر خلاف سنت هزار و دویست‌ساله‌ي زبان فارسی است و در همه حال باید از آن پرهیز کرد.(۲)

حال با خواندن این توضیحات، تصحیح جمله‌ای که درباره‌ی باب مارلی نقل کردم، کار ساده‌ای می‌شود.
اگر از افرادی هستید که این اشتباه را در نوشتن مرتکب می‌شود، از این پس سعی کنید با دقت بیشتری بنویسید. با تجربه‌ی شخصی می‌توانم پیش‌بینی کنم که در ابتدا، وسواس درست‌نویسی چنان گریبان‌تان را می‌گیرد که ممکن‌ است اصل مطلبی که می‌خواهید بنویسید، یادتان برود، اما در نهایت بعد از تمرین و دقت، مطمئن باشید که آمار اشتباه‌هایتان به تدریج پایین می‌آید و بعد از آن اگر یک زبان‌دان یا یک ویراستارِ حرفه‌ای مطلب‌تان را بخواند، جور دیگری درباره‌تان فکر می‌کند. یادتان نرود که ماهی را هر وقت از آب بگیرید، تازه است.

‍پی‌نوشت:
۱) بابا هم چشمکی زد. " می‌بینم که پدرت پاچه‌خواری عالم‌گیرش را به تو هم یاد داده". و با آرنج زد به پدر آصف...
بادبادک‌باز، صفحه‌ی ۱۱۱، نوشته‌ی خالد حسینی، ترجمه‌ی زیبا گنجی-پریسا سلیمان‌زاده

۲) غلط ننویسیم، نوشته‌ی ابوالحسن نجفی، صفحات ۲۰۴، ۲۰۵، ۲۰۶.۲