زمانی که این گزارش را می‌نوشتم، جایزه‌ي گلشیری، اصفهان و واو و مهرگان برگزیده‌هایشان را اعلام نکرده بودند.

پرونده‌ی ادبیات ایران در سالی که گذشت

سالی که زلزله‌ی بم آمد، سالی که گرانی شد، سالی که آدم‌های عزیزمان مردند، سالی که جنگ شد، سالی که برف سنگین آمد و جاده‌ها بسته شد و شهر یخ زد و بی‌خانمان‌ها در خیابان‌ها از سرما می‌لرزیدند، سالی که هواپیماهای سی ۱۳۰ سقوط کرد و همه بهت‌زده شدیم، سالی که بیماری مهلک آمد، سالی که بعد از جنگ بود، سالی که کتاب‌ها در ارشاد گم می‌شد و نویسنده‌ها دیگر نمی‌نوشتند، هربار که تمام می‌شد و عید می‌شد، می‌گفتیم بدترین سال عمرمان بود، می‌گفتیم «سال سیاه» تمام شد. می‌گفتیم بالاخره این سال پر از بدبختی تمام شد و خیلی‌هایمان عید سال بعدش که همین جمله را دوباره می‌گفتیم، یادمان می‌رفت که هر سال دریغ از پارسال یک ضرب‌المثل واقعی ست که به آدم یادآوری می‌کند همیشه بدتر از بد هم وجود دارد و انگار فقط باید صبر کرد و صبر کرد تا شاید روزی صبح امید بدمد. در چند ماه اخیر حتماً زیاد شنیده‌اید که این سال، سال سیاه بود، حتا برای ادبیات. پر از مرگ و اتفاق‌های ناگوار. انسان‌ها گاهی از برگشتن و نگاه کردن به پشت سر خود هراس دارند. هراسی که از دیدن چیزی آزار دهنده نیست، از یادآوری روزها و شب‌های سختی ست که گذشته و هیچ کاری هم برایش نمی‌توانند بکنند جز اینکه به روبرویشان چشم بدوزند و راهشان را بروند. با این مقدمه سخت‌ترین کار برگشتن به عقب است و مرور اتفاق‌های یک‌سال اخیر حوزه‌ی ادبیات، که سال سختی را پشت سر گذاشت و فقط می‌توان امیدوار بود که سال بعد بهتر از امسال باشد. 

:: روزنامه‌ی فرهیختگان، ۴ آذر ۱۳۸۸

برای خیلی‌هایتان شاید پیش آمده، رمانی را بخوانید و ندانید شخصیت‌هایش کجای این شهر و کشور عاشق می‌شوند، فارغ می‌شوند، کینه به دل می‌گیرند و خیانت می‌کنند. اصلاً این نکته، چیز تازه‌ای هم ندارد؛ خیلی‌هایمان می‌دانیم که مشکل جغرافیای گم شده‌ی شهرهایمان است. جغرافیایی که خیلی از نویسندگان وقت نوشتن از کنش‌های شخصیت‌های داستان‌هایشان فراموش‌اش می‌کنند و یادشان می‌رود که خواننده گاهی وقت‌ها دلش می‌خواهد با شخصیت غمگین یک داستان، درست در خیابان ولیعصر تهران قدم بزند، نه در «خیابانی دراز در وسط شهری نامعلوم». گاهی وقت‌ها خواننده دلش می‌خواهد همراه دختر داستان برای بهتر شدن حال‌اش برود در پاساژهای شهر و ویترین‌درمانی کند. آن هم نه جلوی ویترین فروشگاه‌های بی‌نام و نشان ِ پاساژی خیالی؛ که درست جلوی ویترین مغازه‌هایی که می‌شناسد در پاساژی که بارها خودش آن‌را برای ویترین درمانی متر کرده است. اصلاً برای همین‌ نیاز ارضا نشده‌ی خیلی از ما خواننده‌هاست که فارغ از نثر پاکیزه و ریتم پرکشش و واگویه‌های ذهنی جذاب چهار شخصیت رمان «یوسف آباد، خیابان سی و سوم» می‌توانیم به خاطر حضور پررنگ و تحسین‌برانگیز تهران در نخستین رمان سینا دادخواه، از خواندن‌اش لذت ببریم. رمانی که از همان ابتدا با اسم‌اش می‌گوید همین دور و برهاست. در عاشق شدن‌هایمان، قدم‌زدن‌هایمان در خیابان ولیعصر، خرید کردن‌هایمان از شهر کتاب نیاوران، گشت زدن‌هایمان در پاساژ گلستان و راه دور چرا؟ زندگی کردن‌مان در تهران.

نخستین رمان سینا دادخواه را نشر چشمه تازه به بازار فرستاده. سامان، لیلا، استاد نجات و ندا راویان چهارفصل این رمان اند. نویسنده‌ی جوان در هرکدام این فصل‌ها داستان زندگی یکی از این چهار شخصیت را از زبان خودشان روایت می‌کند. فصل نخست با سامانی آشنا می‌شویم که زندگی‌اش در برند و مد و عکاسی می‌گذرد. لیلا زن حدودا چهل‌ساله‌ی فصل دوم است که واگویه‌های ذهنی‌اش، شخصیت آسیب‌پذیرش را به خواننده می‌شناساند. فصل سوم را استاد نجات روایت می کند و از فراز و نشیب‌های زندگی‌اش می‌گوید و در فصل پایانی، با زندگی و ذهن ندای جوانی آشنا می‌شویم که رفتارهایش سرشار از هیجان‌های جوانی ست و شوری که از کودکی‌اش حفظ کرده. خط ربط تمام این شخصیت‌ها به همدیگر، عشق در بستری از زندگی شهری ست. شهری که «تهران» است و در کم‌ماجرایی داستان «یوسف آباد خیابان سی و سوم» به پررنگی زندگی و روابط  این چهار نفر حضور دارد. «یوسف آباد خیابان سی و سوم»،  رمانی ست که می‌توان از کنار خصوصیات نسلی‌اش- همان‌طور که نویسنده در مقدمه‌ی کتاب‌اش تلویحاً خواسته- به راحتی گذشت و چسبید به روح زندگی شهری و مناسبات آدم‌ها با همدیگر در تهرانی که نوشتن از آن و خواندن آن بدی‌هایش را کمرنگ می‌کند. همان‌طور که نویسنده نوشته: «این شهر توی خون همه‌ي تهرانی‌ها هست، ولی چرا همه از خون و خون‌ریزی می‌ترسند؟ باید یکی بیاید و نتایج آزمایش خون‌شان را نشان‌شان بدهد تا ببینند درصد تهران از درصد گلبول‌های سفید خون‌شان هم بیشتر است، و این تهران است که دارد از بدن‌شان در مقابل انواع بیماری‌ها دفاع می‌کند». «یوسف آباد خیابان سی و سوم» رمانی ست که می‌تواند چندین و چند سال دیگر، تابلوی روشنی از تهران دهه‌ی هشتاد ِ جوان‌های بیست و چند ساله‌ی این روزها جلو چشم خواننده بگذارد.

گابریل گارسیا مارکز، گابو، وقتی در فستیوالی از یک ایرانی می‌شنود که «گزارش یک مرگ» در ایران ترجمه شده و ایرانی‌ها از آن استقبال کرده‌اند، خوشحال می‌شود. با صمیمیت و خرسندی درخواست می‌کند یک جلد از کتاب را برایش بفرستند. گزارش یک مرگ چند وقت بعد از آن دیدار با امضای لیلی گلستان به دست مارکز می‌رسد. این‌ها را خانم گلستان در یک عصر تابستانی تعریف می‌کند که چطور کتاب را خوانده، مجذوبش شده و آن‌را ترجمه کرده است و بعد گابوی صمیمی بدون این‌که اسیر بزرگی‌اش در عالم داستان‌نویسی بشود و بدون اینکه اشاره‌ای به کپی‌رایت بکند، خوشحال می‌شود و کتاب را می‌خواهد.

«گزارش یک مرگ» داستان شگفتی ست. فرق نمی‌کند مترجم آن باشید یا خواننده‌اش، از خواندن اتفاقات عجیب آن شگفت‌زده می‌شوید. رفتار آشنای شخصیت‌های داستان رویتان اثر می‌گذارد و همین‌ها کتاب لاغر مارکز را منحصربه‌فرد می‌کند. گزارش یک مرگ از دهه‌ی ۶۰ تا به حال با ترجمه‌ی لیلی گلستان بارها منتشر شده و بهار امسال نشر ماهی آن‌را با کمی اصلاح دوباره به مخاطبان ادبیات داستانی عرضه کرده است. 

 با توجه به فعالیت‌های شما در حوزه‌ی ترجمه، چه اتفاقی باعث شد که تصمیم بگیرید از بین کتاب‌های مارکز «گزارش یک مرگ» را به فارسی ترجمه کنید؟
کتاب «گزارش یک مرگ» را خواندم برای این‌که تمام کارهای مارکز را دنبال می‌کردم. یادم نیست وقتی این کتاب منتشر شد من در پاریس بودم و آن‌را خریدم یا در ایران کسی برایم آورد. «گزارش یک مرگ» خیلی روی من اثر گذاشت. به خصوص این‌که به نظر من تنها کتاب مارکز است که تخیلی نیست و  واقعه‌ی خیلی عجیبی را تعریف می‌کند. برای من نحوه‌ی داستان تعریف کردن‌اش، مونتاژها، جلو عقب بردن‌های زمانی و وصل کردن تکه‌های مختلف آن شهر کوچک به هم خیلی تکنیک زیبا و شاید بتوانم بگویم باشکوهی بود. من خیلی احساساتی هستم و این قصه خیلی من را متاثر کرد  تا حدی که چند روز درگیرش بودم. درگیر کشته شدن آدمی که کاملاً بی‌گناه بود و آن‌طور تکه‌تکه شد و بی‌تفاوتی مردمان یک شهر که این‌قدر راحت از کنار یک اتفاق خیلی بزرگ گذشتند. همه می‌دانستند که این اتفاق می‌افتد و هیچ‌کس هیچ‌کاری نکرد. این یک واقعیت است و دور و بر ما هم انسان‌های این‌طوری هستند. من همیشه از این بی‌تفاوتی در اطراف خودم آزار می‌دیدم. همیشه فکر می‌کردم که همه‌چیز به من مربوط است و باید کاری برای اتفاقات اطرافم بکنم. شاید هم خیلی حس بیخودی باشد. من فکر می‌کردم که من همیشه مسئولم و به چیزی که از آن آگاهم باید برسم، یک جور تعهد. خیلی این بی‌تفاوتی آدم‌ها من را اذیت کرد. علاوه بر این، قصه‌ی عشق این دختر و پسر جوانی که ازدواج‌شان به ناکامی کشیده شد، خیلی روی من اثر گذاشت. مخصوصاً آن صحنه‌ی آخر کتاب که مرد با نامه‌های بازنشده‌ی دختر برمی‌گردد، خیلی فوق‌العاده بود. یکی از عاشقانه‌ترین صحنه‌هایی که در ادبیات هست. من هم خیلی اهل عشق‌ام، به عشق اهمیت می‌دهم، برایش احترام قائل‌ام و فکر می‌کنم در زندگی آدم مهم است. «گزارش یک مرگ» از آن کتاب‌هایی‌ست که نه چون من ترجمه‌اش کردم و به جزئیات‌اش آشنا هستم، که خودش از آن کتاب‌هایی ست که تمام صحنه‌هایش را حفظ‌ام و گاهی جلوی چشمم می‌آید. این است که وقتی کتاب را خواندم فکر کردم جز ترجمه کردن‌اش کاری نمی‌توان کرد.

گویا قبل از ترجمه‌ی شما هم، گزارش یک مرگ به فارسی برگردانده شده بود.
نه قبل‌اش نبود. همزمان بود بدون این‌که ما خودمان بدانیم. من یک روز رفته بودم خیابان انقلاب و از کتاب‌فروشی روزبهان رد می‌شدم و رفتم که با آقای هاشمی سلامی بکنم. ایشان گفتند که چه کاری را الان در دست داری؟ من هم با خوشحالی گفتم گزارش یک مرگ از پیش اعلام‌شده‌ی مارکز.  گفت ئه؟ چه عجیب! یک دقیقه صبر کن الان از چاپخانه می‌آورندش. من هیچ‌وقت آن حالم را فراموش نمی‌کنم. آن‌طور که دلم هری ریخت پایین و آن گرمایی که مرا گرفت. این‌که واقعاً شوکه شدم و بغض شدید کردم. گفتم یعنی چی؟ گفت که یعنی این کتاب را ما در آوردیم و الان رفته‌اند از چاپخانه بیاورندش. من خیلی حالم بد شد. آن موقع ترجمه کتاب تمام شده بود و مشغول پاکنویس کردن‌اش بودم. چیزی نگفتم و با حال بد برگشتم خانه و تلفن کردم به ناشرم (نشر نو) و گفتم قصه این است. گفت اصلاً مهم نیست. و این‌قدر برعکس من با آرامش و خونسرد برخورد کرد که من را آرام کرد. گفت اصلاً مهم نیست. همیشه این‌طور بوده که کتاب‌هایی همزمان ترجمه شده‌اند و در امده‌اند. یا دیر و زود. ما می‌نشینیم به تماشا که مردم کدام را می‌خرند. یک‌جوری من را آرام کرد. ولی حالم خیلی بد بود. من به سرعت کار را تمام کردم و خب مردم لطف داشتند و کتاب به چاپ‌های زیادی رسید و ترجمه‌ی دیگرش فکر نمی‌کنم فروش چندانی کرد.

البته دو تا ترجمه با هم خیلی فرق می‌کنند...
اصلاً عنوان کتاب‌ها هم با هم فرق می‌کنند. آن کتاب اسم‌اش گزارش یک قتل است. در صورتیکه اتفاق «قتل» نیست. «مرگ» است. نویسنده اصلاً نمی‌خواهد بگوید که این قتل است و می‌خواهد بگوید این مرگ است. البته من قضاوت درباره‌ی ترجمه نمی‌کنم و هیچ‌وقت دنبال مقابله کردن نیستم و از این کار خوشم نمی‌آید و خیلی هم برای مترجم‌اش احترام قائل‌ام. اما همیشه مردم هستند که قضاوت می کنند.

نکته‌ی قابل توجه در ترجمه‌ي این کتاب حفظ زبان مارکز است. با این‌که شما اثر را از زبان فرانسه ترجمه کرده‌اید و نه اسپانیایی، اما خواننده‌ای که آثار مارکز را دنبال کرده متوجه حفظ زبان خاص روایی مارکز در این اثر می‌شود. این به خاطر تسلط شما به آثار مارکز است؟
نه. من نمی‌گویم بر آثار مارکز تسلط دارم. مترجم فرانسه‌اش، مترجم خیلی معروفی ست. او خوب کار کرده. وقتی او کتاب را خوب ترجمه کرده، من هم خوب آن‌را به فارسی برمی‌گردانم و سعی می‌کنم تا جایی که بلدم زبان‌اش را حفظ کنم.

در صحبت اول‌تان به بی‌مسئولیتی مردم اشاره کردید. به نظر می‌رسد مارکز در این کتاب مستقیم این مفاهیم انسانی را نشانه رفته. اتفاقی که می‌افتد «قتل» با ویژگی‌های مخصوص به خودش نیست. پنهانی و ناگهانی اتفاق نمی‌افتد. پیش از وقوع همه‌ی مردم از آن خبر دارند و کسی کاری نمی‌کند. در واکنش‌های مردم به اتفاق هولناکی که می‌افتد، مفهوم گناه و تمام مفاهیم انسانی زیر سوال می‌رود.
شاید. مارکز در این کتاب خیلی دست همه را رو کرده. شخصیت‌ها هیچ پس و پشتی ندارند. آن‌ها را خیلی خوب در آورده. چه آن‌هایی که فقط در یک صحنه هستند و حضور زیادی ندارند، چه شخصیت‌های اصلی داستان که مدام با آن‌ها سر و کار داریم. او خیلی به جزئیات پرداخته. مثل فیلمی که دو نفر در آن یک نگاه به هم می‌کنند ولی در همان یک نگاه هزار نکته نهفته ست. این هم همین‌طور است. کتاب به نظر من خیلی تصویری ست. و بعد که شنیدم از روی آن فیلم ساخته شده و فیلم‌اش را دیدم، متوجه شدم که خیلی فیلم خوبی ست. شاید تنها فیلمی باشد که از روی یک رمان ساخته شده و فیلم بسیار خوبی ست، آن‌قدر که به جزئیات کتاب، لحظات آن و همین نگاه‌ها و حرکات خیلی جزئی که کل قضیه را می‌سازد، وفادار بوده است. من فکر می‌کنم مارکز در این کتاب خیلی صمیمانه، بدون شعار دادن و بدون قضاوت فقط یک راوی بود. یک راوی خیلی صمیمی و راستگو. همین نکته توانسته کتاب را این‌قدر تاثیرگذار بکند. حالا اگر مفاهیم را زیر سوال برده می‌تواند برداشت ما باشد. شاید این‌کار را هم کرده باشد، من به این موضوع فکر نکرده بودم. اولین برداشت‌ام از این کتاب صمیمیت و راستگویی راوی بود و این‌که نویسنده کاراکترها را خوب می‌شناسد. این که این دو برادر چه شخصیتی دارند. به همه‌چیز ان‌ها کار داشته. این خیلی مهم است که مارکز یک موجود را با تمام جوانب‌اش به شما معرفی می‌کند و هیچ‌چیز از شما پنهان نیست و شما می‌توانید همه‌چیز را قبول کنید و تنها چیزی که پنهان کرده آن آدمی ست که کاری را انجام داده و ما نمی‌دانیم که بوده.

این کتاب را به خاطر همین بی‌معما بودن نمی‌توان جزو آثار پلیسی جا داد. این‌که اتفاق همان اول داستان گفته شده و ما فقط قرار است سیر وقوع آن‌ را بخوانیم. و این‌که تنها چیزی که نمی‌دانیم و نمی‌فهمیم کسی ست که دختر به جای او سانتیاگو ناصر را معرفی می‌کند. به نظر می‌رسد نویسنده یک جور با خواننده بازی کرده. شخصیتی از سانتیاگو ناصر نشان خواننده می‌دهد که احتمال تجاوز را از طرف او می‌دهد، اما بعد ماجرای ترس و بهت او را می‌گوید وقتی که خبر نقشه‌ی کشته شدن‌اش را می‌شنود و خواننده اسیر یک سردرگمی و ابهام می‌شود...
هنوز هم ما نمی‌دانیم تجاوز به دختر کار که بوده. من به عنوان یک خواننده فکر می‌کنم سانتیاگو ناصر نبوده. دختر یک اسمی را پرانده که آن شخص اصل کاری را مصون بدارد. من این‌طور فکر می‌کنم. یعنی اگر من بودم شاید این‌کار را می‌کردم! کار درستی نیست اما حس من این است که سانتیاگو نبوده.
در داستان‌های پلیسی یک راز وجود دارد همیشه. اما در این کتاب اصل ماجرا یک راز نیست. راوی همان اول می گوید که فلانی قرار است کشته بشود و آن دو نفر هم می‌خواهند او را بکشند. این دیگر رازی نیست!

اما ذهن قضاوت‌گر خواننده فکر می‌کند اگر دختر برای مصون نگه داشتن شخص دیگری، حاضر می‌شود یکی دیگر را به کشتن بدهد، پس چرا اثری از او در هیچ‌کجای زندگی دختر نیست؟ سرنوشت این دو چه می‌شود و اگر پای کس دیگر در میان است، این عشق دختر به شوهرش که او را پس فرستاده از کجا می‌آید؟
این همین ابهام است. مارکز همه‌چیز را رو کرده و یک چیز اصلی را تا آخرش به خواننده نمی‌گوید. بازی قشنگی با خواننده کرده، مثل نخ نازکی که دور یک استوانه پیچیده شده و هی مرئی و نامرئی می‌شود و همه‌ی زیبایی داستان در این است که ابهامی در ان وجود دارد که مساله‌ی اصلی را از اهمیت می اندازد. اصلاً چیز دیگری مهم شده که اصل‌کاری از یاد رفته! مارکز نویسنده‌ای قوی و درجه یک است. اصولاً در همه‌ی کتاب‌هایش مقوله‌ی عشق را خیلی قشنگ و ظریف بیان می‌کند. و وقتی از عشق صحبت می‌کند، داستان در جان آدم می‌رود. در خود فیلم هم صحنه‌ی دیدار این دو پس از آن همه سال، صحنه‌ی فوق‌العاده‌ای ست.

بسیاری از منتقدان ادبی، از روزنامه‌نگارانی که داستان‌نویس می‌شوند اشکال می‌گیرند که فارغ از تخیل، گزارش ژورنالیستی می‌نویسند، نه داستان! مارکز هم روزنامه‌نگار بوده و در گفت‌و گویی از او خواندم که از فانتزی خوشش نمی‌آید. در گزارش یک مرگ هم فانتزی وجود ندارد و مرز بین واقعیت و داستان خیلی باریک است. اما خواننده وقت خواندن آن به هیچ‌عنوان فکر نمی‌کند گزارش ژورنالیسیتی می‌خواند! و رعایت شدن همین مرز باریک بین واقعیت و داستان است که می‌تواند هول به دل خواننده بیاندازد. که اتفاق هولناک همین نزدیکی ست.
این از قدرت مارکز می‌آید. روایت مارکز هم در این داستان می‌توانست خیلی ژورنالیستی باشد. ولی به نظر من از آن روزنامه‌نگار بودن و گزارش‌گونه نوشتن در آمده. روزنامه‌نگاری به نظر من خط‌کشی شده است. این داستان از خط‌کشی در آمده و حالت گزارشی ندارد. فانتزی به آن صورت در این کتاب نیست، ولی ظرافت خیلی هست. ظرافت‌های رفتاری و گفتاری. یک کلمه، یک حرکت، یک نگاه. شما می‌فهمید این چه کسی ست، چه اخلاقی دارد... من فکر نمی‌کنم یک روزنامه‌نگار نتواند داستان بنویسد. نمونه‌اش را هم در ایران داریم. مثلاً آقای مسعود بهنود که روزنامه‌نگار است اما وقتی داستان می‌نویسد نمی‌توان گفت گزارش نوشته! اغلب نویسنده‌های دنیا یک دوره‌ای روزنامه‌نگار بوده‌اند، مثل همینگوی. او هم فانتزی در کارش نیست، ولی ظرافت خیلی دارد. جزئیات و نگاه کردن خیلی در کارش هست. این کار خیلی سختی‌ست که بخواهید یک کاراکتر را تعریف کنید و جزئیاتی که ممکن است به نظر هیچ‌کس نیاید بنویسید و این به قدرت نویسندگی برمی‌گردد. در این کتاب خیلی مارکز ظرافت دارد و به جزئیات می‌پردازد.

این داستان را سوای تاریخ نوشته شدن‌اش، می‌توان به هر زمانی از زندگی بشر تعمیم داد. فرق نمی‌کند ده سال پیش، صد سال پیش، یا چند سال آینده! باز هم موضوعی که در آن اتفاق افتاده برای همه قابل درک است. حتا مرزهای جغرافیایی و تفاوت‌های فرهنگی هم نمی‌تواند مانع برقراری ارتباط خواننده با آن بشود و قصه‌اش برای خیلی‌ها آشناست.
این قصه خیلی آشناست، نه فقط برای ما که شرقی هستیم که در همه‌ی دنیا. هرچند که قصه‌ی عجیبی نیست. مثلاً الان خاطرم آمد: فیلم قیصر. در ایران اتفاق افتاده و حرف‌ها و دیالوگ‌ها و انتقام‌گیری‌اش ملموس است. گزارش یک مرگ هم  شبیه آن است. این داستان هرجا می‌تواند اتفاق بیافتد. قصه، قصه‌ی عجیبی نیست. نوع روایت مارکز  عجیب است. هم پیچیده و هم ساده. یک مونتاژ درجه یک است. یک شهر به آن کوچکی را تکه تکه تعریف کردن، آدم‌ها را جدا جدا تعریف کردن، بعد هرکدام را سر جای خودشان معرفی کردن، هر کدام را از جای خود برداری و جای دیگر بگذاری. در این داستان مهره‌ها دست مارکز هستند و خیلی با آن ها بازی کرده. حواس‌اش وقت نوشتن حسابی جمع بوده. حرف‌ها را حساب شده در دهن شخصیت‌ها گذاشته. این‌که یک شخصیت با اخلاق‌هایی که از او توصیف کرده چه باید بگوید، چه حرکتی باید بکند، هر حرکت و راه رفتن و نشستن آدم‌ها را تعریف می‌کند مثل این است که نشسته و ساعت‌ها شخصیت‌ها را ساخته. فکر می‌کنم خیلی روی شخصیت‌های قصه کار کرده. در صورتیکه وقتی می‌خوانید، از آن‌ها رد می‌شوید، ولی بعد تاثیری که در ذهن شما می‌گذارد بی‌نظیر است. هیچ‌کدام از شخصیت‌ها کاری به غیر از آن چیزی که ازشان انتظار می‌رود نمی‌کنند. هرچیزی سر جای خودش است. فکر می‌کنم خیلی زحمت کشیده برای آن، با این‌که کوچکترین کتاب مارکز از نظر قطر است اما  به نظر می‌رسد زحمت زیادی برایش کشیده.

اتفاق نیافتادن ماجرای مرگ سانتیاگو ناصر و اتفاق افتادن‌اش به یک مو بند است. ما در داستان می‌خوانیم که یک دقیقه‌ها و دو دقیقه‌هایی که مردم تلف می‌کنند، وقتی که می‌دانند قرار است طرف کشته شود، همه‌ی ماجرای داستان را عوض می‌کند. آن دری که بدهنگام روی ناصر بسته می‌شود، آن ماموری که چند دقیقه وقت‌اش را تلف می‌کند و به کارهای بیهوده به جای رسیدگی به اصل موضوع می‌پردازد، همه‌ی این‌ها در کنار انفعال مردم دست به دست هم می‌دهند تا خواننده صحنه‌ی توصیف کشته شدن ناصر را با هول بخواند.
من اینجا به ماجرا قضا و قدری نگاه می‌کنم. تقدیر در این کتاب خیلی حضورش احساس می‌شود. بی‌تفاوتی آدم‌ها کمی بی‌تفاوتی ست، مقداری‌اش هم به ناباوری‌شان برمی‌گردد. مردم این شهر باورشان نمی‌شود که آن دو نفری که اتفاقاً آدم‌های مزخرفی هم هستند، بتوانند کسی را بکشند. آن هم پسر پولدار و خوش‌تیپ شهر را. به خاطر همین ناباوری اقدامی نمی‌کنند. و بعد کنجکاو نیستند. یعنی وقتی تو کنجکاوی و خبری را می‌شنوی باید فکر کنی نکند اتفاق بیافتد؟ و باید کاری بکنی. اما این کار را هم نمی‌کنند. این اخلاق‌ها به نظر من خیلی آشناست. وقتی در اجتماع دور و بر خودتان را ببینید، همین طور است. مثل من که به خاطر کارم با آدم‌ها خیلی سر و کار دارم می‌بینم که یا کنجکاو نیستند، یا بی‌تفاوت هستند راجع به هر اتفاقی که دور و برشان می‌افتد، یا این‌که دلشان خوش می‌شود که این اتفاق بیافتد.

در این کتاب این‌که «دلشان خوش می‌شود»، ممکن نیست به خاطر اختلاف نژادی در این کتاب باشد. به هر حال کسی که کشته می‌شود عرب است و تصویری خاص از عرب‌ها در این رمان ارائه می‌شود.
تفاوت های نژادی نیست. تفاوت‌ها و تبعیض طبقاتی ست. این پسر پولدار است، مرفه است، نوکر و کلفت دارد، خانه‌ی گنده دارد. خوشگل است. همین می‌تواند باعث حب و بغض خیلی‌ها باشد. ته دلشان بدشان نیاید که بلایی سرش بیاید. همیشه حسرت زندگی‌اش را خورده‌اند. این را هم دور و بر خودمان زیاد دیدیم. در جوامع دیگر هم همین‌طور است. وقتی بلایی سر کسی می‌اید که بد است، واکنش خیلی‌ها این بوده: خوب شد!
یک جورهایی ته دلشان خوشحال می‌شوند که فلانی که از من بهتر بوده، بلایی سرش آمده. مثلاً در محدوده‌ی خودمان. فلان نویسنده که محبوب شده و کتاب خوب نوشته و من هرچه سعی کردم مثل او نشدم، حالا چه خوب شد که جلوی چاپ کتاب‌اش را گرفتند! خب چرا؟ این کار بدی ست اما خیلی زیاد این اتفاق می‌افتد. این است که در هر جامعه‌ای می‌تواند اتفاق بیافتد. یک گروهی هم از شخصیت‌های این کتاب بدشان نمی‌اید طرف بمیرد. 

:: هفته‌نامه‌ی مثلث، پیش‌شماره‌ی سوم، ۱۱ مرداد ۸۸

خبر درگذشت اسماعیل فصیح، در میان این روزهای پر التهاب آمد و رفت. شاید اگر چند ماه پیش بود، اسماعیل فصیح هم بعد از سال‌ها انزوا، صبح روز ۲۷ تیرماه عکس یک چند روزنامه می‌شد و خبر درگذشت‌اش جامعه‌ی دوست‌داران ادبیات را بیشتر تکان می‌داد. فصیح اما همیشه منزوی بوده، همیشه در حاشیه بوده و دو هفته‌ی پیش خبر رفتن‌اش میان هیاهوی دیگر اخبار تکان‌دهنده آن‌طور که سزاوارش بود دیده نشد.

خیلی‌ها وقتی به نام اسماعیل فصیح فکر می‌کنند، بیشتر از آن‌که خودش را به یاد بیاورند، «جلال آریان» جلوی رویشان زنده می‌شود و نام کتاب‌های آقای نویسنده. خیلی‌ها «شراب خام» را به خاطر می‌آورند یا «ثریا در اغما» و «زمستان ۶۲» را. کمتر پیش می‌آید کسی خاطره‌ای از اسماعیل فصیح داشته باشد یا بتواند نقل قولی از او بیاورد که در مصاحبه‌ای بوده باشد یا یادداشتی که در سال‌های اخیر از او منتشر شده باشد. همه‌ي این‌ها دلیل انزوای اسماعیل فصیح بود که به خواست خود یا به جبر روزگار همواره در حاشیه ادبیات زندگی کرد.

فصیح اما به شهادت رمان‌هایش، نویسنده‌ای توانا بود. نویسنده‌ای صاحب سبک که جهان داستانی‌اش سرشار از تکنیک‌ها و فضاسازی‌های جذاب است. رمان‌هایی که با نثری ساده و قوی، فضای اجتماعی- سیاسی دورانی از کشور را روایت می‌کنند. رمان‌هایی که بسیاری از دوست‌داران ادبیات، کتاب‌خوانی‌شان را با آن‌ها شروع کرده‌اند. با این حال، چرا جامعه‌ی ادبیات هیچ‌گاه سعی نکرد فصیح را از انزوا بیرون بیاورد؟

در سال‌های اخیر نویسندگان و مترجمان بزرگی از میان جامعه‌ی ادبی رفته‌اند. کسانی که جای خالی‌شان هیچ‌گاه پر نمی‌شود و فقط آثار ماندگارشان برای ما مانده است. بسیاری از آن‌ها اما در جوامع ادبی حاضر می‌شدند، برایشان بزرگداشت برگزار می‌شد، در جلسات نقد و بررسی کتاب‌ها و یا مراسم‌ ادبی می‌شد آن‌ها را دید. گاهی سخنرانی یا مصاحبه می‌کردند و نام‌شان تا زمان مرگ‌شان پیش چشم‌مان بود. اسماعیل فصیح اما هیچ‌گاه در محافل ادبی حاضر نشد. بیماری‌اش نگذاشت حتا در نخستین دوره‌ی جایزه‌ی روزی روزگاری هم که در آن از فصیح تقدیر شد، او را ببینیم.

با این حال اسماعیل فصیح در تمام این سال‌ها در انزوای خودش دست از نوشتن نکشید. مخاطبان‌اش را می‌شناخت و رمان می‌نوشت. تا همین دو سال پیش که به خاطر سکته‌ی مغزی در بیمارستان شرکت نفت بستری شد و خیلی از مخاطبان ادبیات که آثار او را می‌شناختند، پس از سال‌ها برای نخستین‌بار او را در بیمارستان شرکت نفت دیدند. او همان موقع در بستر بیماری از وزارت ارشاد گله کرد و گفت: «9 ماه است كه ناشر، كتاب جديدم (تلخ‌کام) را براي اخذ مجوز به ارشاد تحويل داده و هنوز كه هنوز است از آن خبري نشده و از اين بابت تحت فشار عصبي‌ام.»

حالا که اسماعیل فصیح دیگر در میان ما نیست، می‌توانیم بگوییم که فشار عصبی به خاطر مجوز نگرفتن کتاب نویسنده‌ای ساکت و گوشه‌گیر، لایق او نبود. نویسنده‌ای که خارج از هیاهوی فضای ادبی در آپارتمان طبقه‌ی هشتم خودش در شهرک اکباتان می‌نوشت و دستمزدش می‌توانست انتشار بی‌دردسر کتاب‌هایش باشد و دریغ و درد که دردسرهای اداره‌ی کتاب گریبان فصیح را هم گرفت آن‌قدر که پس از سال‌‌ها سکوت در بستر بیماری لب به گلایه گشود: « وقتی یک نویسنده ای مثل من که تمام عمرش را فقط نوشته و نوشته اجازه ندهند که کتاب چاپ کند، پس برای چه و به چه امیدی باید زنده باشم؟»

آقای نویسنده حالا میان ما نیست. مرگ زودتر از کنجکاوی‌های ما برای بیشتر شناختن خالق رمان‌های‌ به یاد ماندنی «زمستان ۶۲» و «ثریا در اغما» دست به کار شد و فرصت‌ها را ربود. و ما که حتا فرصت شرکت در مراسم تشییع پیکرش را هم مغتنم نشمردیم، گذاشتیم مرگ او را با بدرقه‌ی عده‌ای اندک‌شمار از دوست‌داران‌اش با خود ببرد و حالا دیگر می‌توانیم برای «جلال آریان» و اسماعیل فصیح بزرگداشت بگیریم، در نبودش از او تقدیر کنیم و حسرت فرصت‌های سوخته را بخوریم و دلمان بگیرد برای نویسنده‌ای که در انزوا زیست و در انزوا رفت...

:: هفته‌نامه‌ی مثلث، پیش‌شماره‌ی دوم، ۳ مرداد ۱۳۸۸

دولت محمود احمدی‌نژاد، بعد از تمام آن‌چه در دو ماه اخیر و بعد از انتخابات دهمین دوره‌ی ریاست جمهوری اتفاق افتاده، و بعد از بحث‌های بسیاری که عملکرد دولت در حوزه‌های گوناگون برانگیخته است، آن‌قدر مسائل مختلف برای توجه و بررسی در پیش رو دارد که مروری بر کارنامه‌‌‌ی آن در دوره‌ی پیشین چندان ضروری به نظر نرسد. اما در عرصه‌ی ادبیات و کتاب، کارنامه‌ی دولت نهم آن‌قدر با اما و اگر همراه بود که احمدی‌نژاد در مناظره‌اش با میرحسین موسوی برای نخستین‌بار به کاستی و کم‌کاری در این حوزه اذعان کرد و عملکرد وزیر خود و نیز اداره‌ی کتاب وزارت ارشاد را تأیید نکرد. از این رو ست که مرور کارنامه‌ی چهارساله‌ی دولت در این عرصه، برای درک درستِ شرایط پیش رو ضروری به نظر می‌رسد. کارنامه‌ای که هم‌اکنون هم مایه‌ی بحث و جدل حتا در میان شمار زیادی از اصولگرایان است.

نمایشگاه کتاب و حواشی بی‌پایان چهارساله
شاید بتوان گفت نخستین گام دولت نهم در ایجاد تغییرات اساسی در حوزه‌ی کتاب از جابه‌جایی مکان دائمی نمایشگاه کتاب به مصلای تهران شروع شد. این جابه‌جایی در همان روزها واکنش بسیاری از اهل ادبیات، ناشران و حتا مسئولان را برانگیخت. جابه‌جایی محل نمایشگاه کاری ضروری بود که در تقابل شهرداری تهران و دولت، نیمه‌ی نخست آن یعنی تعطیلی محل قبلی درست انجام شد اما نیمه ی دوم آن با شتابزدگی به مصلای تهران کشیده شد و در همان‌جا ماند. این جابه‌جایی واکنش بسیاری از ناشران را در پی داشت. برخی ناشران در اعتراض به برگزاری نمایشگاه در مصلای تهران تهدید به تحریم نمایشگاه کردند و بسیاری از کارشناسان از ناامنی فضای مصلا برای برگزاری نمایشگاه کتاب سخن گفتند. با این اوصاف وزارت ارشاد بر درستی تصمیم خود پافشاری کرد و نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران از سال ۸۶ در مصلا برپا شد. نمایشگاه کتاب در مصلا تا سال ۸۸، هر سال با حاشیه‌های بسیاری برپا شد. سال نخست، همان سالی که بسیاری از اهل ادبیات به امنیت محل برگزاری نماز برای برپایی نمایشگاه کتاب شک داشتند، بارش باران بهاری درست سه روز قبل از گشایش نمایشگاه باعث شد تا بخش زیادی از شبستان امام خمینی را آب فرا بگیرد و کتاب‌های برخی ناشران که مشغول آماده کردن غرفه‌هایشان بودند، از بین برود. متراژ کم غرفه‌ها نیز یکی دیگر از دلایل اعتراض ناشران بود. در سال نخست، مسئولان وزارت ارشاد امکانات بیشتر مصلا نسبت به محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی از جمله افزایش متراژ غرفه‌ها را یکی از دلایل جابه‌جایی مطرح کردند و امسال، در پاسخ به اعتراض ناشران نسبت به متراژبندی سلیقه‌ای، کمبود جا را بهانه کردند. هرچند که متراژبندی غرفه‌ها امسال بر اساس قانونی تازه انجام شد. قانونی که در آن متراژ غرفه‌ی ناشر به تعداد صفحات کتاب‌هایی وابسته بود که انتشارات در طول سال منتشر کرده است. در راستای همین قانون بود که برخی نشرهای خصوصی مثل نشر نیلا که ناشر تخصصی نمایشنامه‌ ست، مجبور شد از حضور در نمایشگاه بین‌المللی کتاب انصراف بدهد. با این اوصاف محسن پرویز، رئیس نمایشگاه بین‌المللی کتاب در سخنرانی خود در روز افتتاح نمایشگاه کتاب امسال، درباره‌ی فضای وسیع مصلای تهران گفت: چيزي كه نمي‌بينم به آن اشاره شود بحث برگزاري سومين دوره نمايشگاه در مصلا بود. وقتي اولين دوره مي‌خواست در مصلا برگزار شود بحث‌هاي فراواني در مورد نكات فني و كارشناسي و امكان جابه‌جايي نمايشگاه مطرح بود.  مشكلات فراواني كه محل قبلي نمايشگاه داشت باعث شده بود كه نظر كارشناسان به سمت جابه‌جايي محل آن جذب شود، اما به دليل مشكلات كسي مسئوليت جابه‌جايي آن را نمي‌پذيرفت كه به حمدالله نمايشگاه بيستم در مصلا برگزار شد و ما بعد از آن به نتايج مطلوب رسيديم.
الان 125 هزار متر مربع فضاي نمايشگاهي در مصلا هست كه محل قبلي دو سوم اين فضا را داشت و برخي از فضاهايي كه امروز به ناشران تعلق مي گيرد دو برابر فضايي است كه قبلا به آنها مي‌داديم كه البته با پيشرفت مصلا اين فضاها افزايش هم مي‌يابد." با این صحبت‌ها، این سوال پیش می‌اید که اگر فضای مصلا برای برگزاری نمایشگاه بزرگتر از محل دائمی نمایشگاه‌ها بوده، چرا در سه دوره‌ی اخیر ناشران بسیاری به کمبود جا اعتراض می‌کنند و چرا مسئولان برگزاری نمایشگاه با وجود فضای وسیع، مکان بیشتری را در اختیار ناشران نمی‌گذارند؟ ناشرانی که پیش از برگزاری نمایشگاه در مصلا، تا به حال از کمبود جا در مکان پیشین شکایت نکرده بودند!

ممیزی کتاب‌های داستانی
اغراق نیست اگر بگوییم ممیزی سلیقه‌ای در حوزه‌ی ادبیات داستانی، بزرگترین مشکل اهل ادبیات در دوره‌ی چهارساله‌ی دولت نهم بود. تا قبل از آبان‌ماه سال ۸۷، ریاست اداره‌ی کتاب وزارت ارشاد را مجید حمیدزاده به عهده داشت. در دوره‌ی ریاست مجید حمیدزاده، برخی کارشناسان حوزه‌ی کتاب، از اداره‌ی کتاب با عنوان «اداره‌ی نیمه‌تعطیل کتاب» یاد می‌کردند. دوره‌ا‌ی که کتاب‌ها برای دریافت مجوز نشر ماه‌های طولانی معطل می‌مانند و گاه پیش آمد که کتابی پس از یک‌سال انتظار در صف دریافت مجوز، گم شد و ناشر یا حتا نویسنده پس از مدت‌ها دوندگی و پرس‌و‌جو مجبور به ارسال نسخه‌ای دیگر از کتاب شدند. ممیزی سلیقه‌ای و کند بودن روند بررسی کتاب‌ها و اعطای مجوز دو سال کشمکش در وزارت ارشاد را در پی داشت تا این که سرانجام به استعفای مجید حمیدزاده از ریاست اداره‌ی کتاب منجر شد. پس از این‌که چهارماه از استعفای حمیدزاده گذشت، وزیر ارشاد در تاریخ ۶ آبان ۸۷ محمدعلی رمضانی‌فرانی را به عنوان جانشین حمیدزاده معرفی کرد. رمضانی‌فرانی از سال ۱۳۷۰‌عضو هيات علمی دانشگاه امام حسين و از سال ۱۳۷۱ عضو هيأت تحريريه‌ی نشريه‌ی تخصصی علوم انسانی دانشگاه امام حسين بود و سردبيری مجله‌ی «اميد انقلاب» نيروی مقاومت بسيج را از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۰ برعهده داشت ‌و سابقه‌ی فعالیت او در حوزه‌ي کتاب به دبیری بخش علمی جایزه‌ی کتاب سال برمی‌گشت. با روی کار آمدن محمدعلی رمضانی‌فرانی بسیاری از ناشران و نویسندگان و اهل ادبیات منتظر ایجاد تحولات اساسی در اداره‌ی کتاب بودند. تحولاتی که هیچ وقت آن‌طور که اهل ادبیات انتظار داشتند، ایجاد نشد. کند بودن روند صدور مجوز تغییری نکرد و بررسی کتاب‌ها به جایی رسید که برخی نویسنده‌ها رسماً اعلام کردند که عطای انتشار کتاب را به لقای آن بخشیده‌اند و حتا برخی ناشران بخش خصوصی از ادامه‌ی فعالیت بازماندند. برخی کتاب‌ها بیشتر از یک‌سال در اداره‌ی کتاب می‌ماندند و این‌بار برخلاف دوره‌های دولت‌های پیشین، هیچ فردی پاسخگوی سوالات یا مشکلات ناشران و نویسندگان در بررسی کتاب‌ها نبود. کتاب‌ها به اداره‌ی کتاب فرستاده می‌شدند و بعد از ماه‌ها با اصلاحیه‌های فراوان بازگردانده می‌شدند و در مواقعی چند داستان از مجموعه‌داستان‌ها حدف می‌شد و یا حتا یک کتاب به کل مجوز نمی‌گرفت. به گفته‌ی وزیر ارشاد مسئولان اداره ی کتاب که از کارمندان رسمی وزارت ارشاد هم نبوده‌اند، تا پاسی از شب مشغول کار بوده‌اند اما خروجی اداره‌ی کتاب چیزی نبود که اهل ادبیات انتظار داشتند. مشکل ممیزی اما به کندی روند صدور مجوز یا حذف چند داستان و چند صفحه از مجموعه‌داستان‌ها و رمان‌ها منتهی نشد. در سال آخر دولت نهم، لغو مجوز کتاب های داستانی که در دولت‌های پیشین مجوز نشر گرفته بودند، به اوج خود رسید.

لغو مجوز کتاب‌های داستانی
لغو شدن مجوز کتاب‌های داستانی در چهار سال اخیر اتفاق تازه‌ای نبود. هر چند ماه یک‌بار کتابی مجوزش لغو می‌شد و در برخی موارد ناشران برای پرهیز از ایجاد حساسیت خبر آن‌را منتشر نمی‌کردند. اما در سال ۸۷ تعداد زیادی از رمان‌ها و مجموعه‌داستان‌ها لغو مجوز شدند؛ آثاری پرمخاطب که برخی از آن‌ها جوایز معتبر ادبی را به دست آوردند که شاید بتوان استقبال وسیع  از این آثار را یکی از دلایل اداره‌ی کتاب برای بررسی مجدد آن‌ها دانست. از میان این کتاب‌ها می‌توان به «سالمرگی» اصغر الهی، «عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک یا....» حسین مرتضائیان آبکنار و «خاطره‌ي دلبرکان غمگین من» گابریل گارسیا مارکز اشاره کرد که دو کتاب نخست جایزه‌های ادبی را نیز از آن خود کرده بودند. اما در سال جاری لغو شدن مجوز انتشار کتاب «نیمه‌ی غایب» نوشته‌ی حسین سناپور حاشیه‌های زیادی داشت. این کتاب که نشر چشمه آن‌را منتشر کرده، در دوره‌ی ریاست جمهوری سید محمد خاتمی مجوز نشر گرفت و پس از آن تا سال ۸۸ پانزده بار تجدید چاپ شد. پیش از لغو مجوز نیمه‌ی غایب، مسئولان ارشاد لزوم بررسی مجدد کتاب‌هایی را که در دوره‌ی اصلاحات مجوز نشر گرفته بودند، دلیل لغو مجوز آن‌ها اعلام می‌کرد. به اعتقاد مسئولان برخی کتاب‌های مشکل‌دار در آن دوره مجوز گرفته‌اند که در بررسی مجدد صلاحیت چاپ آن‌ها رد شده، اما رمان نیمه‌ی غایب، دو دوره‌ی چهارساله‌ي دولت نهم نیز چهار بار مجوز تجدید چاپ گرفت و همین نکته شائبه‌ی برخورد سلیقه‌ای با نویسنده‌ی کتاب را ایجاد کرد. حسین سناپور جزو معدود نویسندگان محبوب اهل ادبیات است که تا کنون آشکارا مواضع انتقادی خود در برابر سیاست‌های فرهنگی دولت نهم را اعلام کرده است. برخی از اهل ادبیات لغو مجوز این کتاب پرمخاطب را وقتی در کنار لغو مجوز مجموعه مقالات سناپور درباره‌ی داستان‌نویسی (ده جستار داستان‌نویسی) گذاشتند به نتیجه‌ای جز برخورد سلیقه‌ای نرسیدند.


نیمه‌تعطیل شدن جوایز ادبی در سال ۸۷
در سه سال اول روی کار بودن دولت نهم، جوایز ادبی خصوصی در حد بضاعت خودشان و با مشکلاتی که همواره به خاطر «خصوصی» بودن‌شان روبرو بوده‌اند، برگزار شدند. یکی از بزرگترین مشکلات جوایز ادبی خصوصی پیدا کردن محلی برای برگزاری مراسم پایانی‌شان بود. مراسمی که گاه مجوز برپایی آن تنها چند روز قبل صادر می‌شد. با این حال جوایز ادبی تا سال ۸۷ با مشکلات خاص خودشان کنار می‌آمدند و کتاب‌هایی را که جایی در جوایز دولتی نداشتند، به مخاطبان ادبیات پیشنهاد می‌کردند، اما در سال ۸۷ رکود نشر و شدت یافتن ممیزی اغلب جوایز خصوصی را معلق کرد.
در سال گذشته، سوای مشکلاتی که نهادهای خصوصی برای برگزاری جوایزشان داشتند موضع‌گیری‌های غیرمنتظره‌ی مسئولان وزارت ارشاد نیز برگزار کنندگان جوایز را متعجب و ناامید کرد. محسن پرويز معاون فرهنگي وزارت ارشاد اين جوايز را به ارتباط با بيگانگان و تامين شدن هزينه ها از منابع نامعلوم متهم کرد و وزير ارشاد هم برگزارنشدن شان را طبيعي دانست. جایزه‌ی روزی روزگاری در این سال به خاطر پایین بودن تعداد رمان‌های منتشر شده، برگزیده‌ای در این بخش نداشت و تنها به انتخاب میان مجموعه‌داستان‌های ایرانی و آثار داستانی خارجی بسنده کرد. جایزه‌ی مهرگان ادب نیز در اعتراض به همین مشکل، برگزاری جایزه در سال ۸۷ را لغو کرد و دبیر آن اعلام کرد که به خاطر کیفیت و تعداد پایین آثار منتشر شده در سال ۸۶، ترجیح می‌دهد امسال جایزه را برگزار نکند. در مراسم پایانی جایزه‌ی مهرگان در سال ۸۶ علی اشرف درویشیان سخنرانی انتقادآمیزی کرد که پس از آن نهادهای دولتی سخت‌گیرانه‌تر با این جایزه برخورد کردند. دبیر این جایزه در بیانیه‌ی خود اعلام کرد که به منظور رعايت حق نويسندگاني که آثار شايسته‌اي خلق کردند، جايزه مهرگان ادب در سال 88 مجموع کتاب هاي دو سال را بررسي و داوري خواهد کرد.
اما در ماه‌های پایانی سال ۸۷ جایزه‌ی معتبر گلشیری در میان بهت مخاطبان‌اش برای نخستین‌بار برگزار نشد. داوران جایزه گلشیری در بیانیه‌ی هشتمین دوره‌شان گفتند: «آيا در وضعيت فعلي، ادامه روند گذشته و تکيه کردن بر اين ايده که جايزه هوشنگ گلشيري مي تواند حامي همين ادبيات موجود باشد، گزينه اي منطقي است يا حفظ ملاک ها و عدم عدول از آن ها؟ داوران هشتمين دوره جايزه به اتفاق بر تحقق گزينه دوم پاي فشردند و اين گزينه را به عنوان راهکار اين دوره جايزه هوشنگ گلشيري انتخاب کردند.» آن ها همچنین اعلام کردند: «بر اساس اين تفکر و با توجه به شرايط غريب توليد ادبيات داستاني در اين دوره زماني، هيات داوران هيچ يک از آثار معرفي شده در سه بخش «مجموعه  داستان»، «مجموعه داستان اول» و «رمان اول» را حائز شرايط دريافت جايزه هوشنگ گلشيري ندانست.»
و به این ترتیب یکی دیگر از جوایز ادبی خصوصی نیز برگزار نشد. جایزه‌های خصوصی «واو» نیز که به کتاب‌های متفاوت سال تعلق می‌گیرد، مراسم پایانی خود را برگزار نکرد و تنها به اعلام برگزیده‌های خود از طریق رسانه‌ها اکتفا کرد.
در کنار نیمه‌تعطیل شدن جوایز ادبی خصوصی و موضع‌گیری‌های تند مسئولان وزارت ارشاد، جوایز دولتی همچنان با بودجه‌ای مخصوص به کار خود ادامه دادند. جایزه‌ی کتاب سال مانند همیشه برگزار شد و در این میان در سال گذشته جایزه‌ی جلال آل احمد پس از حاشیه‌های فراوانی که داشت بالاخره برپا شد. جایزه‌ی ۱۱۰ سکه‌ای جلال آل احمد که می‌خواست گران‌ترین جایزه‌ی ادبی باشد، با تغییراتی در تعداد سکه‌های جایزه به فیروز زنوزی جلالی برای رمان «قاعده‌ی بازی» رسید و مجموعه‌داستان «اژدهاکشان» یوسف علیخانی هم برگزیده‌ی بخش مجموعه‌داستان شد. «قاعده‌ی بازی» زنوزی جلالی که خیلی از مخاطبان ادبیات نام آن‌را برای اولین بار شنیدند، علاوه بر جایزه‌ی جلال، جایزه‌ی کتاب سال را هم بدست آورد. اتفاقی که هفته‌ی گذشته محمدعلی رمضانی‌فرانی آن‌را به عنوان قاعده‌ای تازه برای جایزه‌ی جلال و کتاب سال مطرح کرد. به گفته‌ی رمضانی‌فرانی اگر در جايزه‌ي جلال در بخش داستان برگزيده‌اي داشته باشيم، به اين دليل كه اين جايزه در سطح بالايي است، همان اثر به منزله‌ي برگزيده‌ي جايزه‌ي كتاب سال نيز معرفي مي‌شود.

و چند حاشیه‌ی دیگر
اتفاق عجیب دیگری نیز در دوره‌ی چهارساله‌ي دولت نهم، اهل ادبیات را شگفت‌زده کرد. سال ۸۶ یعقوب یادعلی، نویسنده، به خاطر سطرهایی از رمان «آداب بی‌قراری» بازداشت و محاکمه شد. آن روزها اتهام نشر اکاذیب به یک نویسنده بیشتر به یک شوخی می‌مانست، اما تبعات این شوخی تلخ برای یادعلی بازداشت دوماهه و اخراج از شغل رسمی‌اش بود. آن زمان بزرگترین سوال این بود که مگر نویسنده‌ای که داستان‌نویسی‌اش وامدار تخیل است، کاری به جز نشر اکاذیب می‌کند؟
مجوز نشر «آداب بی‌قراری» را وزارت ارشاد صادر کرده بود. رمانی که جایزه‌ی بنیاد گلشیری را هم از آن خود کرد. اما در گیر و دار محاکمه‌ی یعقوب یادعلی، وزارت ارشاد به عنوان نهاد حمایتی و نظارتی در این حوزه، نه تنها حمایتی از این نویسنده نکرد که هیچ مسئولیتی را هم بر عهده نگرفت.
در این چهارسال، بحث سرانه‌ی مطالعه در ایران نیز همواره داغ بود. موضوعی که هیچ‌گاه تحقیق آماری-علمی روی آن انجام نشد و هر چند ماه یک‌بار یکی از مسئولان وزارت ارشاد، آماری از سرانه‌ی مطالعه‌ی مردم می‌داد که چندی بعد مسئولی دیگر از وزارت ارشاد آن‌را رد می‌کرد و آماری دیگر می‌داد. در این میان حتا آماری که صفارهرندی، وزیر ارشاد اعلام کرد باز هم برای بسیاری افراد باورپذیر نبود. وزیر ارشاد در تاریخ ۲۴ آبان ماه ۸۷ در دومين همايش تجليل از خادمان كتابخانه‌‌هاي عمومي در مركز همايش‌هاي بين‌المللي صدا و سيما بعد از جنجال‌هايي كه از اوايل سال گذشته بر سر سرانه مطالعه ايراني‌ها بين مسؤولان فرهنگي ايجاد شده بود خبر آغاز يك آمارگيري رسمي را اعلام كرد. اين آمار‌گيري‌ را پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام داد و چندي پيش اعلام شد كه نتايج آن در اختيار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي قرار گرفته است.
صفار هرندي با توجه به اين نظرسنجي اعلام كرد كه بخشي از مردم تهران كمتر از نيم ساعت در شبانه روز مطالعه مي‌كنند.
همچنين به گفته وي در مناطق ديگري از تهران ميزان مطالعه كمتر از ۱۵ دقيقه است و او متوسط سرانه مطالعه تهراني‌ها را در شبانه روز ۱۵ دقيقه و ميزان مطالعه در كشور را ۱۰ دقيقه فرض مي‌كند.

با مرور کارنامه‌ی فرهنگی دولت نهم در حوزه‌ی کتاب، و با اذعان محمود احمدی‌نژاد نسبت به کاستی‌های این دولت در حوزه‌ی ادبیات و کتاب، باید دید آیا رئیس جمهور دولت نهم فرصت رسیدگی به این مشکلات را خواهد داشت؟ و‌ تغییراتی که وعده‌ی آن را داده است، در کدام جهت انجام خواهد شد؟ رفع مشکلات قبلی یا...؟

:: پی‌نوشت:
متن بالا با تعدیل در مثلث منتشر شد.

مهمانی خانوادگی ست و عده‌ی زیادی از فامیل دور هم جمع شده‌اند و پدر و مادرها با لذت به جست و خیز کودکان‌شان  نگاه می‌کنند. بچه‌های شیرین‌زبان حسابی دل همه را می‌برند. بچه‌ها که می‌بینند مرکز توجه هستند، شروع می‌کنند به هنرنمایی. یکی شعری را که در مهدکودک یاد گرفته می‌خواند، یکی ادای یک خواننده را در می‌آورد و بزرگ‌ترها با ذوق به شیرین‌کاری بچه‌هایشان نگاه می‌کنند. برای خیلی از ما پیش آمده که با تماشای آهنگ خواندن ِ بچه‌ها حسابی خندیده‌ایم و دیده‌ایم که پدر و مادرهایشان با چه افتخاری به اجرای کودکان‌شان از ترانه‌های روز نگاه کرده‌اند. اما تا به حال فکر کرده‌ایم که چرا بچه‌ها ترانه‌های بزرگ‌سال‌ها را حفظ هستند؟ پدر و مادرها وقتی کودکان‌شان ترانه‌های روز را می‌خوانند، با اشتیاق به آن‌ها نگاه می‌کنند و ممکن است حتا در دل به توانایی و حافظه‌ی کودکشان ببالند. اما آیا فکر کرده‌اند که همین استعداد، در این مسیر چقدر می‌تواند برای بچه‌ها ضرر داشته باشد؟

موسیقی، خصوصاً موسیقی شاد، تاثیر مستقیم در روحیه‌ی بچه‌ها دارد. آن‌ها را پر از نشاط و سرزندگی می‌کند. اما نه موسیقی‌ای که خانواده‌ها گوش می‌کنند و در موقعیت‌های خاص، بچه‌ها هم مجبور به گوش کردن به آن‌ها می‌شوند.  موسیقی خانواده‌ها، در بلند مدت و در بزرگسالی می‌تواند روی شخصیت کودک اثر بگذارد، آن‌ها را پرخاشگر یا گوشه‌گیر کند. در صورتیکه اگر کودک موسیقی متناسب با سن خودش را گوش کند، شادابی، نشاط و آرامش روحی و روانی برایش به دنبال خواهد داشت. اگر پدر و مادرها بدانند این نکته را بدانند، شاید دیگر با افتخار به کودکی که موسیقی آن‌ها را حفظ است، نگاه نکنند!

تعطیلات عید نزدیک است و بسیاری از خانواده‌ها در روزهای تعطیل به سفر می‌روند. برای بچه‌ها سفر با ماشین بسیار لذت‌بخش است. اگر می‌خواهید کودک‌تان در طول سفر، بیشتر لذت ببرد و دوست دارید که در آینده کودکی سرزنده داشته باشید، به راحتی می‌توانید با استفاده از موسیقی‌های مخصوص سن آن‌ها، سفر را برایشان جذاب‌تر کنید.
با این‌که بازار موسیقی کودکان، آثار چندان زیادی ندارد، اما با گذاشتن کمی وقت می‌توانید به راحتی آثار شنیدنی و با ارزش را پیدا کنید. خصوصاً که هنوز در بازار نوار ترانه‌های قدیمی هم پیدا می‌شود و گوش دادن به آن‌ها برای بزرگ‌سال‌ها هم می‌تواند پر از نوستالژی و لذت باشد.

«رنگین کمون» ثمین باغچه‌بان را یادتان هست؟ مجموعه‌ی قدیمی رنگین کمون آهنگ‌ها و شعرهای ثمین باغچه‌بان برای کودکان  است که کتاب و دفتر نت‌هایش هم در بازار پیدا می‌شود. «رنگین کمون» ۱۰ آهنگ برای کودکان دارد که یکی از بهترین و به یاد ماندنی‌ترین آن‌ها «نوروز تو راهه» است. کودک شما حتماً از شنیدن آهنگ‌های مناسب سن خودش که در آن‌ها به نوروز و سفر اشاره شده، هیجان‌زده می‌شود. «روز برف بازیه»، «گنجشک و برف و بارون»، «ترن قشنگ من»، «جای آهو»، «گربه‌ای که مادره»، «کرنگ بلا»، «عروسک جون»، «پنج تا نقاشی» و «باغ ما پرچین داره» بقیه‌ی آهنگ‌های این مجموعه هستند که هر کدام آن‌ها می‌تواند برای بچه‌ها جذابیت خاص خودش را داشته باشد. خصوصاً آهنگ «باغ ما پرچین داره» که برآمده از عشق بی‌اندازه‌ی ثمین باغچه‌بان با ایران است. این اثر هرچند برای موسیقی کودکان ساخته شده ولی زیبایی‌اش شنوندگان بزرگسال را هم می‌تواند جذب کند.

اگر دوست دارید کودک‌تان از همین روزها، با موسیقی به صورت جدی آشنا بشود و زمینه‌ای برایش فراهم بشود که در آینده در این حوزه فعالیت داشته باشد، سی‌دی «لطف تمبک» را برایش بخرید. در بین سازها معمولاً سازهای کوبه‌ای برای کودکان بیشتر از بقیه‌ی سازها جذابیت دارد. سازهای کوبه‌ای برای آموزش موسیقی به کودکان هم بسیار مناسب است و علاوه بر ایجاد درک موسیقی در آن‌ها، از نظر سلامت روان و روحیه نیز در آن‌ها تاثیر زیادی می‌گذارد. «لطف تمبک» که موسسه‌ی ماهور آن‌را منتشر کرده، ۲۰ آهنگ شاد در دو سی‌دی دارد که لیلا حکیم الهی خواننده‌ی آن است. از بین آهنگ‌های شاد آن، «مارمولک شکمو» و «پی‌تی‌کو، پی‌تی‌کو» حسابی می‌تواند بچه‌ها را سرذوق بیاورد.

لابد شما هم برنامه‌ی عروسکی «چرا و چیه» را در تلویزیون دیده‌اید. بسیاری از بچه‌ها به این عروسک‌ها و ترانه‌هایشان علاقه‌ی زیادی دارند. سی‌دی‌های برنامه‌ی «رنگین کمان» هم در بازار وجود دارد. هیچ اشکالی ندارد اگر شما هم در سفر، زمانی را به موسیقی مخصوص کودکان اختصاص دهید و همراه با او بخوانید: «آهویی دارم خوشگله فرار کرده ز دستم، دوری‌ش برایم مشکله کاشکی اونو می‌بستم»! از برنامه‌ی رنگین کمان سه تا سی‌دی در بازار هست که با قیمتی خوب می‌توانید آن‌ها را تهیه کنید. آلبوم «گل‌های رنگین کمان ۲» هم پر از ترانه‌های شاد است که شنیدن ترانه‌ی «عید، بهار» با ریتم شاد و صدای عروسکی در سفر نوروزی می‌تواند برای کودکان لذت‌بخش باشد. بچه‌ها می‌توانند در سفر به جای خواندن شعرهای بزرگ‌سال‌ها، بخوانند: «فصل بهاره، هی. عیده دوباره. هی باز عمو نوروز برامون عیدی می‌آره». جالب است بدانید که همین آلبوم را بنیامین بهادری آهنگ‌سازی کرده است. خواننده‌ای که بسیاری از بچه‌ها همراه خانواده‌هایشان کارهای او را شنیده‌اند!

در آلبوم «گل‌های رنگین کمان ۱» هم آهنگ‌های شادی هست که چیه و چرا خوانده‌اند. همان آلبومی که اهنگ «آهویی دارم» آن معروف است. اگر دوست دارید بچه‌هایتان در تعطیلات، در جو عید نوروز و آغاز فصل بهار باشند می‌توانید آهنگ «نوروز اومد دوباره» را برایشان بگذارید تا هرچه می‌توانند شادی و جست و خیز کنند!

سفر نوروز فرصت مناسبی‌ست که فارغ از کار و دغدغه‌هایی که در طول سال داشته‌اید، به کودکان بپردازید و او را شاد کنید. این فرصت طلایی را از دست ندهید... بچه‌ها زود بزرگ می‌شوند!

برای اهل ادبیات، تعطیلات نوروزی فرصت مناسبی‌ست که فارغ از کار و درگیری‌های روزمره، استراحت کنند و کتاب بخوانند. بسیاری از کتاب‌ها را اما نمی‌توان به راحتی در تعطیلات عید خواند. اغلب افراد ترجیح می‌دهند کتاب‌های خوش‌خوان را در این روزها دست بگیرند و به دور از دغدغه‌های روزمره، ساعاتی را غرق در دنیای داستان بشوند.

اگر دوست دارید در این روزها کتاب طنز بخوانید، «عطر سنبل، عطر کاج» گزینه‌ی مناسبی می‌تواند باشد. این رمان را فیروزه جزایری دوما نوشته که نخستین‌بار در سال ۸۴ با ترجمه‌ی محمد سلیمانی‌نیا منتشر شد و پاییز ۸۷ به چاپ پانزدهم رسید. عطر سنبل ،‌عطر كاج ترجمه كتاب Funny in Farsi است كه  يكي از كتابهاي پر فروش آمريكا در سال‌های ۸۲ و ۸۳ گذشته بوده و جوايز متعددي كسب كرده است ؛ از جمله يكي از سه كانديداي نهايي جايزه ي تِربر (معتبر ترين جايزه كتابهاي ظنز آمريكا در سال 2005) و كانديداي جايزه ي pen آمريكا دربخش آثار خلاقه غير تخيلي.
فیروزه جزایری دوما در یادداشتی که بر این کتاب نوشته، می‌گوید: وقتي خردسال بودم، ‌پدرم آن قدر از ماجراهاي دوران كودكي اش در اهواز و شوشتر برايم تعريف مي كرد كه حس مي كردم آن دوران را همراه او گذرانده ام . زمانيكه خودم صاحب فرزنداني شدم ، خواستم آن ها ماجراهاي من را بدانند. به همين دليل بود كه اين كتاب را نوشتم .

بسيار خوشحالم كه اكنون نسخه اي فارسي از آن در دسترس هموطنانم قرار دارد. اميدوارم احترام و عشق عميقي كه به خانواده و فرهنگم دارم در اين صفحات جلوه يابد. اگر چه بيشتر عمرم را خارج از ايران گذرانده ام ،‌ايران هنوز در رگ هاي من جاري است.

 عطر سنبل، عطر کاج با زبانی طنز و نثری ساده و روان ماجراهای زندگی دختری را روایت می‌کند که کودکی‌اش را در ایران گذرانده و با خانواده‌ی ایرانی‌اش به آمریکا مهاجرت کرده است. اتفاقات زندگی او و نیز مشکلات پدر و مادرش در برخورد با فرهنگ متفاوت آن‌جا موقعیت‌های طنزی را فراهم می‌کند که نویسنده آن‌ها را به خوبی روایت کرده.

در تعطیلات عید خواندن نمایشنامه‌های کوتاه نیز نمی‌تواند خالی از لطف باشد. نشر نی مجموعه‌نمایشنامه‌های کوچک و کوتاهی را زیر عنوان «دور تا دور دنیا نمایشنامه» منتشر کرده که اغلب آن‌ها برگردان فارسی آثاری از نمایشنامه‌نویسان بزرگ دنیا هستند. یکی از تازه‌ترین نمایشنامه‌های منتشر شده در این مجموعه، «مهمان ناخوانده» از اریک امانوئل اشمیت است که تینوش نظم‌جو آن‌را ترجمه کرده. این نمایشنامه درباره‌ی گفت‌وگوی یک فرد ناشناس با «فروید» روشنفکر قرن بیستم است. مهمان ناخوانده نخستین موفقیت بزرگ اشمیت در تئاتر به حساب می‌آید، نمایشنامه‌ای که او را در فرانسه و جهان به عنوان یک نمایشنامه‌نویس درخشان مطرح کرد.
از اریک امانوئل اشمیت تا کنون آثار زیادی در ایران ترجمه و منتشر شده است و فروش خوب و استقبال زیاد از  کتاب «آقا ابراهیم و گل‌های قرآن» نشان از علاقه‌ی مخاطبان به نثر و سبک نویسندگی اشمیت دارد. او درباره‌ی این نمایشنامه که برای نخستین‌بار در ایران منتشر شده، می‌گوید: من این متن را در خلوت خود نوشته بودم، بر اساس یک نیاز به شدت درونی و شخصی، به حدی که فکر نمی‌کردم غیر از چند دوست مهربان، کس دیگری بتواند با آن ارتباط برقرار کند." با وجود این، مهمان ناخوانده سه جایزه‌ی مولیر را از آن خود کرده و در تمام این سال‌هایی که از نگارش و انتشار آن می‌گذرد، یکی از موفق‌ترین نمایشنامه‌های جهان به حساب می‌آید.

این روزها خیلی از مخاطبان ادبیات، به خصوص طرفداران ادبیات آمریکای لاتین ریچارد براتیگان را می‌شناسند. براتیگان با رمان «صید قزل‌آلا در آمریکا» طرفدار پیدا کرد. پیش از این رمان نیز، نشر مرکز مجموعه‌داستان متفاوت او؛ «اتوبوس پیر» را منتشر کرده بود. . این رمان ِ خواندنی داستان ِ کارآگاه خصوصی  ِ فقیری ست به نام «سی کارد» بعد از مدت‌ها یک مشتری پیدا کرده اما برای تهیه مقدمات کار، حتا یک سنت هم پول ندارد. وقایع این رمان در زمان جنگ جهانی دوم و حمله‌ی ژاپنی‌ها به بندر پرل‌هاربر اتفاق می‌افتد. براتیگان در اغلب داستان‌هایش با زبانی طنز و نثری خواندنی، جامعه‌ی آمریکا را نقد و حتا به سخره می‌گیرد. «رویای بابل» بر خلاف «صید قزل‌آلا در آمریکا» سیر داستانی مشخص دارد و به خاطر همین تفاوت می‌تواند مخاطبان بیشتری را جذب کند. هرچند که زبان ِ براتیگان و نوع روایت او پیچیده نیست اما نمی‌توان درباره‌ی مفاهیمی که او از آن‌ها در رمان حرف می‌زند، با قاطعیت نظر داد. در رویای بابل به کسانی که دوست دارند رمان خوب خارجی در تعطیلات عید بخوانند، پیشنهاد می‌شود.

اگر جزو آن دسته مخاطبانی هستید که خواندن رمان‌های فارسی را به آثار غیر ایرانی ترجیح می‌دهید، «پری فراموشی» نوشته‌ی فرشته احمدی را از دست ندهید. این رمان با زبانی متفاوت و جذاب از زبان زنی روایت می‌شود که می‌خواهد به آینده فکر کند، اما گذشته‌ای تاریک در هیبت مردی نقاب‌دار در تمام لحظات‌اش وجود دارد. راوی داستان، با تمام افکار منفی و خیال‌بافی‌هایش، هر روز با کسانی که دورش هستند درگیر است و در راس این افراد مادر او قرار دارد. زن داستان مدام درباره‌ی آدم‌های دور و برش قضاوت می‌کند و به گمان او همه‌ي آدم‌ها چهره‌ای دوگانه دارند. پری فراموشی رمانی چند لایه‌ست که خواننده را برای کشف لایه‌های گوناگون خود به دنبال خود می‌کشد. مخاطب هنگام خواندن داستان وارد لایه‌های پیچ‌درپیچ ذهن راوی می‌شود و در پی کشف پیچیدگی‌های روحی او تفسیر آن از منظر روان‌شناختی می‌شود. داستان پرکشش این رمان به راحتی می‌تواند در تعطیلات نوروزی خواننده را با خود همراه و حتا در یک نشست او را به خواندن خود ترغیب کند.

در سال ۸۷، سرانه‌ی مطالعه در ایران یکی از موضوعات بحث‌برانگیز بود. به نظر می‌رسد اختلاف بر سر آمار دقیق سرانه‌ی مطالعه بین مسئولان بالا گرفته است. اختلافی که از اردیبهشت ماه شروع شد و تا آخرین ماه سال همچنان ادامه دارد. در این گزارش کوتاه از اخبار مربوط به سرانه‌ی مطالعه، نمی‌توان به تحلیل آماری پرداخت و آسیب‌شناسی کرد که چرا مسئولان ما در هر حوزه‌ای این‌قدر راحت می‌توانند بدون زمینه‌ی پژوهشی، آمار و ارقامی بدهند که با واقعیت هم‌خوانی ندارد.

پنجم اردیبهشت ماه، خبرگزاری ایرنا به نقل از علی اکبر اشعری، رئیس سازمان کتاب‌خانه‌ی ملی اعلام کرد که سرانه‌ی کتاب‌خوانی در ایران دو دقیقه در شبانه‌روز است و هر شهروند ایرانی در شبانه‌روز تنها دو دقیقه از وقت خود را به خواندن کتاب اختصاص می‌دهد در صورتی که آمار‌های رسمی در ایران، از باسواد بودن بیش از ۸۵ درصد از جمعیت این کشور حکایت می‌کند.

یک ماه بعد، محسن پرویز، معاون وزیر ارشاد در مراسم گشایش نمایشگاه کتاب در استان خراسان، گفته‌های علی اکبر اشعری را، آماری بدون پایه و اساس علمی دانست و گفت: ما آماري در مورد سرانه مطالعه كتاب و كتابخواني كه داراي پشتوانه پژوهشي واقعي باشد، نداريم و آمارهايي كه در مورد سرانه مطالعه در كشور ارايه مي‌شود از هيچ پايه و اساس علمي برخودار نيست. برخي با ارايه آمار و ارقام بي‌پايه و اساس و مقايسه وضعيت ما با ساير كشورها به دنبال تحقير مردم ما هستند. بعضاً تحقير ملت ما به صورت ناخواسته كه از پشتوانه علمي نيز برخوردار نيست در مقوله مطالعه و كتابخواني ارايه مي‌شود. (خبرگزاری فارس، هفتم خرداد ۸۷)

بحث بر سر کتابخوان بودن یا نبودن مردم ایران را علی‌اکبر اشعری، مشاور فرهنگی رئیس جمهور آغاز کرد که سرانه‌ی مطالعه‌ی جامعه را دو دقیقه در شبانه‌روز دانست. سپس وزیر ارشاد این آمار را کذب خواند و تبع آن معاون فرهنگی‌اش نیز هر آماری را نادرست دانست. پس از آن در روز ۱۹ خرداد ماه، سمیرا اصلان‌پور، یکی از مشاوران وزیر ارشاد صراحتاً اعلام کرد: در كشور ما مشكل فرهنگى وجود دارد. جامعه ما اصلا كتاب خوان نيست و مردم ما اشتياقى به كتاب خوانى نشان نمى دهند نه تنها كتاب خوانى حتى روزنامه هم نمى خوانند! (خبرگزاری مهر، ۱۹ خرداد ۸۷)

سوای این‌که چرا بین مسئولان بخش‌های گوناگون وزارت ارشاد هماهنگی اطلاعات و نظرهایشان در این‌باره وجود ندارد، نمی‌توان از این نکته غافل شد که مگر یک کار پژوهشی‌آماری برای پی بردن به سرانه‌ی واقعی مطالعه چقدر زمان‌بر و هزینه‌بردار است که انجام ندادن‌اش باعث می‌شود به این شکل اخبار ضد و نقیض منتشر شود؟ آیا نمی‌توان حدس زد که سرانه‌ی مطالعه در ایران متاسفانه آنقدر پایین است که برخی راضی نمی‌شوند آمار دقیق آن‌را ارائه کنند؟

نمایشگاه کتاب فرصت مناسبی برای نظرسنجی درباره‌ی میزان کتاب‌خوانی مردم است. یافته‌های یک پژوهش که بعد از نمایشگاه کتاب تهران صورت گرفته حاکی از این است که در کشور ما هر نفر در هر 1892 روز یک کتاب می خواند.  به گزارش مهر، با آنکه بسیاری از روان شناسان از "کتاب درمانی" برای ایجاد نگرش و انگیزه در میان نوجوانان و تقویت احساس اعتماد به نفس و خود ارزشمندی از آنان بهره می گیرند، براساس آمار موجود سرانه مطالعه در ایران فقط چند دقیقه است و بیشترین اوقات دانش آموزان و دانشجویان و بسیاری از مردم به کارهایی غیر از مطالعه می گذرد. (خبرگزاری مهر، ۵ تیر ۸۷)

در این میان، در تاریخ ۱۱ آبان، خبری به ظاهر بی‌ربط بر روی خروجی خبرگزاری مهر قرار گرفت که می‌توان برآن درنگ کرد: با گذشت بیش از 5 ماه از اعلام فراخوان نخستین جشنواره مطالعه مفید، این جشنواره با کمترین میزان استقبال مواجه شد به طوری که تنها یک مقاله به دبیرخانه این جشنواره ملی ارسال شد. در حالی مسئولان این جشنواره هنوز دلیل این عدم استقبال را اعلام نکرده اند که تا چند روز دیگر مراسم پایانی این جشنواره، همزمان با جشن هایی که با هدف تقدیر از کتابداران و کتابخوانان نمونه کشور برپا می شود، برگزار خواهد شد.
با قدری تامل بر روی این خبر شاید بتوان تحلیل کرد که مردم ایران به راستی ان‌قدر که امار رسمی می‌خواهند بگویند، کتاب‌خوان نیستند. مگر این‌که بخواهیم خواندن هر متنی را جزو آمار مطالعه‌ی مردم بدانیم، در‌آن‌صورت می‌توان مطالعه‌ی درسی دانشجویان و دانش‌آموزان و دعا و قرآن خواندن مردم در زمان عبادت را هم در‌آمار مطالعه ی مردم بگنجانیم و در نهایت به این آمار برسیم: نيمي از تهراني‌ها روزانه يك ساعت كتاب مي‌خوانند!

وزیر ارشاد در تاریخ ۲۴ آبان ماه در دومين همايش تجليل از خادمان كتابخانه‌‌هاي عمومي در مركز همايش‌هاي بين‌المللي صدا و سيما بعد از جنجال‌هايي كه از اوايل امسال بر سر سرانه مطالعه ايراني‌ها بين مسؤولان فرهنگي ايجاد شده بود يك آمارگيري رسمي را آغاز كرد. اين آمار‌گيري‌ را پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام داد و چندي پيش اعلام شد كه نتايج آن در اختيار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي قرار گرفته است.
صفار هرندي با توجه به اين نظرسنجي اعلام كرد كه بخشي از مردم تهران نيز كمتر از نيم ساعت در شبانه روز مطالعه مي‌كنند.
همچنين به گفته وي در مناطق ديگري از تهران ميزان مطالعه كمتر از ۱۵ دقيقه است.
وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي گفت متوسط سرانه مطالعه تهراني‌ها را در شبانه روز ۱۵ دقيقه و ميزان مطالعه در كشور را ۱۰ دقيقه فرض مي‌كند.
او در همان روز، در سخنان پیش از خطبه‌ی نماز جمعه با اشاره به برخي انتقادها مبني بر اينكه چرا خواندن قرآن را در آمار كتابخواني كشور لحاظ مي‌كنند گفته بود: قرآن به عنوان بزرگترين دستورالعمل زندگي مسلمانان است و هر انساني بايد هر روز با اين كتاب مانوس باشد. (هر دو خبر، خبرگزاری فارس، ۲۴ آبان)


به نظر می‌رسد جدال مسئولان بر سر سرانه‌ی مطالعه‌ی مردم ایران با آمار رسمی وزیر ارشاد به پایان رسیده، با نگاهی به دور و اطراف خودمان شاید نتوان به راحتی این آمار را باور کرد، و ظاهراً باید منتظر شد تا نمایشگاه کتاب سال بعد که بازار سرانه‌ی مطالعه دوباره داغ شود با این امید که روزی آماری دقیق از سرانه‌ی مطالعه ارائه شود؛ آماری که دست کم بتوان آن‌را کمی به واقعیت ِ شهودی نزدیک دانست!

صبح روز ششم بهمن‌ماه بسیاری از مخاطبان فرهنگ و هنر در وب غافلگیر شدند: سایت هنری-فرهنگی «هفتان» همزمان با آغاز موج تازه‌ای از فیلترینگ سایت‌ها مسدود شد.

غافلگیرکننده، از آن جهت که هفتان تولید محتوا نمی‌کرد و کاربران‌اش با لینک‌دادن به اخبار مهم در حوزه‌های اندیشه، فرهنگ و هنر آن‌را به‌روز می‌کردند و همین نکته علامت سوال بزرگی در ذهن خیلی‌ها ایجاد کرد: یک لینکده‌ی گروهی که خط قرمزش هم اخبار سیاسی و غیراخلاقی بود، چرا باید فیلتر شود؟

بسیاری از کاربران هفتان روزهای نخست را به امید رخ‌دادن اشتباهی در سیستم خودکار فیلترینگ مخابرات گذراندند. سایت همچنان به‌روز می‌شد و سیدرضا شکراللهی، مدیر هفتان، همان‌طور که در وبلاگ‌اش (خوابگرد) نوشت، پیگیری‌هایش را برای رفع‌فیلتر هفتان آغاز کرد.

 در تمام این سال‌ها که اینترنت در ایران به یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارتباطی و اطلاع رسانی تبدیل شده، سایت‌های بسیاری فیلتر شده‌اند؛ پایگاه‌هایی با رویکرد سیاسی یا سایت‌های غیراخلاقی که با قوانین کشور هم‌خوانی نداشتند. تناقض میان این روند و فیلتر شدن هفتان باعث شد بسیاری از وبلاگ‌ها و تعدادی از روزنامه‌ها شگفت‌زدگی‌شان را از فیلتر شدن هفتان ابراز کنند.

هفتان در سه سال و شش ماهی که در وب حضور داشت، با شعار «از هفت آسمان فرهنگ و هنر در وب چه خبر؟» به مرور اعتماد اغلب مخاطبان این حوزه‌ها را به خود جلب کرده بود. از یک‌طرف اخبار مهم روز را پوشش می‌داد و از سوی دیگر پایگاهی بود برای انعکاس مطالب شایان درنگ وبلاگ‌نویس‌ها. حضور هفتان به عنوان یک لینکده‌ی گروهی بسیاری از مخاطبان را از گشت‌زدن در خبرگزاری‌ها و وبلاگ‌ها برای آگاهی از اتفاقات روز بی نیاز کرده بود.
اما واقعاً چه چیز باعث شد هفتانی که به شهادت بایگانی‌اش، نه مطلب سیاسی یا غیراخلاقی داشت و نه حتا به سایت‌های ضد نظام لینک می‌داد، فیلتر شود؟ این پرسشی‌ست که حالا هم که هفتان دیگر به‌روز نمی‌شود، خیلی‌ها هنوز پاسخ‌اش نمی‌دانند. هرچند در تمام این مدت گمانه‌زنی‌های بسیاری در این‌باره انجام شده و خیلی‌ها تحلیل‌هایشان را در وبلاگ‌هایشان نوشتند. اما به نظر می‌رسد هفتان با وجود این‌که تولید محتوا نمی‌کرد، در کنار اعتبار انکارناشدنی‌اش در بین مخاطبان جدی فرهنگ و هنر، تبدیل به باشگاهی برای روشنفکران شده بود که نظرات‌شان را در آن انعکاس دهند.

هنوز کسی نمی‌داند سیدرضا شکراللهی در پیگیری‌هایش برای رفع فیلتر هفتان، به کجا رسید که در خوابگرد نوشت: "سه سال و شش ماه پیش در این‌جا نوشتم: «۱۵ مرداد ۱۳۸۴ را به‌خاطر می‌سپارم و از این لحظه، گشایش سایت هفتان را اعلام می‌کنم.» اکنون، سه سال و شش ماه از آن روز گذشته است. حاصل این زمان دراز، برآمدن سایتی بوده است که به همت اعضای فعال و صبورش و با تلاش همکارانِ بزرگوار و سخت‌کوش‌ام، با حدود نوزده هزار لینک به خبرها، مطالب و مقالات گوناگون در زمینه‌های ادبیات، هنر و فلسفه، به گنجینه‌ای عظیم و بی‌بدیل تبدیل شده است. فقط یک نمونه‌ی آن، کتابخانه‌ای ست با افزون بر سیصد داستان ارزشمند خارجی که در بخش «داستان ترجمه»ی هفتان گرد آمده است. نگه‌داری گنجینه‌ی چهارده‌گانه‌ی هفتان را وظیفه‌ی خود می‌دانم.

اما از چند روز پیش، این سایتِ فرهنگی در وضعی قرار گرفت که از آن باخبرید. در روندِ پی‌گیری، به نقطه‌ای رسیده‌ام که مجبورم هرگونه تصمیم‌گیری در باره‌ی ادامه‌ی فعالیت هفتان را به زمانی دیگر ـ نمی‌دانم کی ـ موکول کنم." و پس از آن هفتان دیگر به‌روز نشد...

هفتان که در تمام مدت فعالیت‌اش خبر غم‌انگیز توقیف شدن چندین روزنامه و مجله را هم منعکس کرد، توقیف شد تا سال سیاه فرهنگ و هنر بدون غافلگیری و تاسف تمام نشود.

از میان ناشناخته‌ها

:: روزنامه‌ی اعتماد، ۲۰ مهر ۸۷

نشر نیلوفر به تازگی مجموعه‌داستان خارجی «نقشه‌هایت را بسوزان» را با انتخاب و ترجمه‌ی مژده دقیقی را به بازار عرضه کرده است. پیش از این، دو کتاب «این‌جا آدم‌ها این‌جوری هستند» و «مشقت‌های عشق» در این مجموعه منتشر شده که در همه‌ی آن‌ها، داستان‌های برگزیده‌ی چند سال اخیر ترجمه شده است. داستان‌هایی خواندنی از نویسندگان خوب دنیا که برخی از آن‌ها برای نخستین‌بار در ایران ترجمه شده‌اند. گفت‌وگویی که می‌خوانید با مژده دقیقی، مترجم، درباره‌ی این مجموعه و داستان‌هایشان انجام شده است.


داستان‌های این سه مجموعه، داستان‌هایی هستند که از ابتدای دهه‌ی نود تا سال ۲۰۰۷ نوشته‌ شده‌اند. به عنوان مترجم این داستان‌ها فکر می‌کنید روند داستان‌نویسی در جهان از دهه‌ی نود تا حال حاضر چه تغییراتی کرده است؟
در این سه مجموعه و تا آنجا كه من داستان‌هاي معاصر دنياي انگليسي‌زبان را دنبال كرده‌ام، بيشتر احساس می‌کنم داستان‌نويسي امروز جریانی است که به سوی کمال می‌رود. فکر می کنم حرکت رو به جلویی در این داستان‌ها وجود دارد. شايد این داستان‌ها با داستان‌های قبل از خودشان شاید خیلی تفاوت داشته باشند؛ منظورم از داستان‌هاي قبل آن داستان‌هايي است که ما به عنوان خواننده‌ی ایرانی از داستان امریکایی در ذهن داریم، داستان‌هایی مثل داستان‌های فاکنر یا همینگوی. به نظرم داستان‌های سال‌هاي اخير، هر کدام در نوع خود، بسیار درونی‌تر، فردی‌تر و به معنای عام‌  احساسی‌تر شده‌اند. توجه به فرد خیلی بیشتر شده و شاید این یک خصوصیت اجتماعی باشد كه در همة جوامع كم و بيش دارد اتفاق می‌افتد. در داستان‌های خودمان هم  امروز اين گرايش از بعد اجتماعی به بعد فردی را می‌بینیم.

یعنی معتقد هستید تفاوت‌ها بیشتر از آن‌که در سبک و فرم داستان‌ها باشد، در مضمون‌ها اتفاق افتاده است؟
قطعاً در سبك و فرم هم تفاوت هست. سبك كار نویسندگان مختلف با هم بسیار تفاوت دارد، ولي در مجموع مي‌توان گفت كه سبک ها خيلي بيشتر جاافتاده و كامل‌تر و تخصصي‌تر شده. تعداد زیادی از داستان‌هايي که خوانده ام، از نظر سبک و زبان به سادگی میل کرده اند، یعنی در سبك و زبان داستان‌هاي امروزي پیچیدگی زیادی نمی‌بینیم.  فکر می‌کنم این ویژگی مهمي است؛ يك معني‌اش اين است كه تفکر و درون‌مایه‌ی داستان تا حد زيادي بر زبان و سبک غالب است.


با تغییرات فرهنگی و اجتماعی که در جهان به صورت طبیعی وجود دارد، داستان‌های تازه‌تر در چه زمینه‌هایی با داستان‌کوتاه‌های کلاسیک و قدیمی تفاوت دارند؟
به عنوان کسی که زیاد داستان کوتاه خوانده و خوانندة حرفه‌ای داستان کوتاه شده، مي‌توانم بگويم كه داستان‌ها به سمت خواننده‌ی خاص پیش می‌روند، به سمت درونی شدن و فردی شدن. این حتماً ویژگی این عصر است که داستان کوتاه و رمانش از انسان معاصر شهری‌ صحبت می‌کند و با معيارهاي روانشناختي در احوال آدم‌ها دقيق مي‌شود، حالا مي‌خواهد داستان علمي-تخيلي باشد يا داستان عاطفي يا گوتيك. پرداخت دقیق ويژگي بارز اين داستان‌هاست و کاری که روی این داستان‌ها انجام مي‌شود خیلی مهم است. نوشتن داستان‌ با استعداد و خلاقيت آغاز مي‌شود، ولي بدون مطالعه و كار دقيق و منسجم به نتيجه نمي‌رسد؛  مستلزم كار حرفه‌ای و تخصصي است. ما هم اگر می‌خواهیم داستان‌هایمان کامل شود، باید به همين سمت برویم.
 
در مقدمه‌های سه کتابی که در این مجموعه منتشر شده، گفته‌اید که این داستان‌ها را از بین داستان‌های برگزیده در جوایز ادبی معتبر جهان، یا از نشریات معروف انتخاب کرده‌اید. هدف کلی‌تان از انتشار این مجموعه چه بود؟
هدفم در درجه‌ی اول اين است كه نگاه خودم را به داستان با خواننده‌ها در ميان بگذارم و با خواننده‌هايي كه با آنها اشتراك سليقه دارم، ارتباط برقرار كنم.  بعد از آن، می‌خواهم گوشه‌هايي از جهان گستردة داستان را، با همه‌ی مشكلاتي که در اين زمينه وجود دارد، به آنها نشان بدهم.

برای انتخاب داستان‌ها از این منابع چه روندی را طی می‌کردید؟
در وحلة اول، تعداد زيادي داستان برگزيدة جديد را در مجموعه‌هاي مختلف مي‌‌خوانم. خود اين داستان‌ها از فیلترها و صافی‌هایی گذشته‌اند تا براي چنين مجموعه‌هايي انتخاب شوند و اين موضوع به من در انتخاب داستان كمك مي‌كند. به يك معني، از ميان داستان‌هايي دست به انتخاب مي‌زنم كه به تشخيص عده‌اي  كارشناسِ داستان داستان‌هاي برتر هستند. تعدادي از داستان‌ها را هم مستقيماً از مجلاتي مثل نيويوركر يا آتلانتيك مانتلي و پاريس ريويو  انتخاب مي‌كنم كه اين داستان‌ها هم به نوبة خود از صافي سردبيران اين نشريات گذشته‌اند و همین برايم یک ملاک است. مسلّماً سلیقه‌ی من هم در انتخابم دخیل است؛ در وحلة اول داستان‌ها را بر اساس پسند شخصی‌ام انتخاب مي‌كنم. داستان را می خوانم و اگر به نظرم داستان خوبی آمد، نگه‌اش می‌دارم. در مرحله‌ی بعد، به مسائل و مشكلاتي مي‌پردازم كه در كار ترجمه با آن‌ها روبه‌رو هستیم، مثل محدودیت‌هایی که در زمينة نشر داریم. معمولاً داستانی را که بخش‌هايي از آن بايد حذف شود، می‌گذارم کنار؛ ترجيح مي‌دهم تا آنجا كه ممكن است چیزی از داستان حذف نکنم.

در انتخاب «داستان خوب» از میان گزینه‌های بسیاری که دارید، چه معیارهایی در نظرتان هست؟
یک مقدار برای خودم هم نامشخص است. شخصاً در زمينة داستان آدم تنوع‌طلبی هستم و تقريباً از خواندن همه‌جور داستاني لذت مي‌برم، به شرطی که در نوع خودش داستان خوبی باشد. در این مجموعه‌ها هم، خصوصاً در مجموعة آخر، سعی کرده‌ام این تنوع رعایت شود و نمونه‌هايي از انواع داستانی مختلف داشته باشیم. به همین‌ دليل، فکر می‌کنم معيار اصلي‌ام من استحكام و قدرت هر داستاني در نوع خودش باشد.

داستان کوتاه خارجی معمولاً مخاطب خاص دارد. مخاطب شناسی‌تان در ابتدای شروع کار چه بود؟
در حال حاضر، سه مجموعه با اين ترتيب منتشر شده است. وقتی مجموعة اول- اينجا همة آدمها اين‌جوري‌اند- را منتشر می‌کردم، هیچ تصوری از مخاطب آن نداشتم و  نمی‌دانستم این مجموعه موفق خواهد بود یا نه. نویسنده‌هاي داستان‌ها اكثراً معروف نبودند و، همان‌طور كه مي‌دانيد، در فضاي نشر آثار ترجمه در ايران شهرت نويسنده خیلی مهم است. چاپ این کتاب هم براي من و هم براي ناشر ریسک بود، بخصوص براي ناشر که قبول کرد داستان‌هاي این نویسنده‌های گمنام را چاپ کند. ولی بعد که به این کتاب توجه شد، یک مقدار مخاطب‌ها را شناختم و فهميدم از داستان چه مي‌خواهند. از یکی دو داستان مجموعه ی اول انتقاد می‌کردند و معتقد بودند جایشان در این‌ مجموعه نیست. مثلاً داستاني از يك نويسندة چینی در اين مجموعه بود به اسم «حلیم جان سخت» که فضاي طنز و سیاسی داشت. خیلی‌ها به اين داستان انتقاد کردند و فکر می‌کنم درست هم می‌گفتند. نه اينكه داستان بدي باشد، ولي فضاي سياسي‌اش به ساير داستان‌ها نمي‌خورد. مي‌شود گفت جایش در آن مجموعه نبود. فكر مي‌كنم بعد از مجموعة اول آگاهانه يا ناخودآگاه در انتخاب‌هايم مخاطبان چنين مجموعه‌هايي را در نظر مي‌گرفتم.

اغلب نویسنده‌هایی که داستان‌هایشان را ترجمه کرده‌اید، برای خواننده‌ی ایرانی، نویسنده‌هایی ناشناس و گم‌نام هستند. همین موضوع می‌تواند منجر به استقبال نکردن خواننده یا به اصطلاح «پس زده شدن» مجموعه بشود.
ببینید اگر من می‌خواستم این موضوع را در نظر بگیرم، باز باید برمی‌گشتم سراغ نویسندگان پنجاه-شصت سال پیش. من به اين دليل سراغ این نویسنده‌ها رفتم که فضای تازه‌اي را به روی خواننده‌ی ایرانی باز کنیم. اگر به فضاي نشر ما تا دو دهه پيش دقت کنید، متوجه مي‌شويد كه در حوزة ترجمة داستان و رمان اكثراً آثار تعدادي نویسندة شناخته‌شدة ترجمه‌ می‌شد چون کسی جرئت نمی‌کرد برود سراغ نویسنده‌های جدید. ولی دنیای داستان خیلی گسترده است و شايد ما فقط گوشه‌ی کوچکي از آن را به خواننده‌ی ایرانی معرفي كرده باشيم. فکر می‌کنم الان این فضا شکسته است و تعداد داستان‌ها و رمان‌هايي كه از  نویسندگان جدید ترجمه و منتشر مي‌شود به هيچ وجه كم نيست. البته این را بگویم که تعداد زيادي از نویسندگانی که داستان‌هایشان در این سه مجموعه چاپ شده، فقط در ایران ناشناخته نیستند؛ در كشور خودشان هم  نویسنده‌های مشهوري محسوب نمي‌شوند، ولي نشريات مهم  ادبی این رسالت را براي خودشان قائلند که وقتی داستان خوبي به دست‌شان می‌رسد، آن نویسنده را معرفی كنند. البته بعيد مي‌دانم  در ايران هم هیچ سردبیری داستان خوب را پس بفرستد.

در مقدمه‌ی یکی از کتاب‌ها درباره‌ی تفاوت‌های فرهنگی در داستان‌ها نوشته بودید. این‌که بستری که داستان در آن روایت می‌شود از نظر عناصر فرهنگی آن‌قدر با جامعه‌ی ما تفاوت داشته باشد که مخاطب نتواند با داستان‌ها ارتباط برقرار کند.
گاهي همین‌طور هم می‌شود. هرچه داستان جديدتر باشد، اين شكاف‌هاي فرهنگي بيشتر احساس مي‌شود. فضاي داستان‌های پنجاه-شصت‌سال پیش چندان برای ما نامأنوس نیست، ولی در داستان‌های سال‌هاي اخير عناصري وجود دارد كه براي خوانندة ايراني غريب است و گاهي سرعت و حجم بالاي ارتباطات در دهكدة جهاني امروز هم اين غرابت را جبران نمي‌كند. به همین دليل، گاهي مجبور شده‌ام از ترجمة بعضي داستان‌ها صرف‌نظر كنم. در برخي موارد، انتقال اين فضاي نامأنوس از طريق ترجمه مشكل است چون به هیچ‌وجه نمی‌توان بدون لطمه زدن به داستان، آن فضا یا آن پدیده  یا عنصر داستانی را منتقل کرد. این هم یک نوع محدودیت است كه دست مترجم را مي‌بندد چون باید داستانی را انتخاب کند که فضايش برای خواننده‌ی ایرانی قابل درک باشد. 

البته خواننده ممکن است در ابتدا این نا‌آشنایی را پس بزند، اما بعد از یک مدت که تعداد بیشتری از این داستان‌ها را بخواند، با فضا و تفاوت‌های فرهنگی‌اش آشنا بشود.
احتمالش زياد است. با این ارتباطات گسترده، چیزی که پنج سال پیش برایمان غریب بوده، ممكن است در حال حاضر كاملاً مأنوس و آشنا باشد. من در ترجمه به این موارد خیلی بر خورده‌ام. ولی اين مسئله دو جنبه  دارد. یک جنبه‌اش آن ریسک اولیه است که ممکن است خواننده داستان را پس بزند؛ جنبة ديگرش مشکل عملي ترجمه است. کاری است كه بايد در عمل انجام بدهید و در انتقال پديده‌اي با مشكل مواجه مي‌شويد كه در زبان اصلی وجود دارد ولي در ترجمه درست از كار در نمي‌آيد، بخصوص در ترجمة ادبي كه آوردن پانوشت توضيحي در خوانش متن وقفه مي‌اندازد و به داستان لطمه مي‌زند. شايد بتوانم با يك مثال اين موضوع را روشن‌تر كنم. یادم  مي‌آيد شش-هفت سال پيش كه مجموعه داستان ترجمان دردها نوشتة جومپا لاهیری را ترجمه می‌کردم، به تعدادي اسم غذای هندی برخوردم که آن موقع براي ترجمه‌شان مشکل داشتم و كلي در اينترنت و منابع ديگر دنبال این غذاها گشتم و چند جا براي آن‌ها پانوشت توضيحي دادم. چند وقت پیش که اين كتاب را مرور مي‌كردم، خودم از اين پانوشت‌ها خنده‌ام گرفت چون اكثر این‌ غذاها در حال حاضر  این‌جا هست. می‌خواهم بگویم اتفاق‌ها به  همین سرعت می‌افتد و مشكلات مترجم‌ها گاهي در حد همین چیزهای جزئی‌ روزمره است.

نکته‌ای که در خواندن داستان‌ها به آن‌ برخوردم، ورود مولفه‌های زندگی مدرن به داستان‌هاست. مثل اینترنت یا شرکت‌های معروف دنیا و در حالت کلی ابزار زندگی روزمره‌ی مردم در سال های اخیر. مثلاً در داستان «نقشه‌هایت را بسوزان»، در مجموعه‌ی سوم، این مولفه‌ها خیلی به چشم می‌خورد. می‌توانیم بگوییم این اتفاق دارد در داستان‌نویسی جهان می‌افتد؟
این اتفاق در خیلی از داستان‌ها مي‌افتد، حالا ممکن است بسته به فضای داستان مواردش فرق کند. در داستان‌های خودمان هم روز به روز بيشتر شاهد این آن هستيم. مثلاً یکی از دلایل استقبال از رمان کافه پیانو اين است که  عناصري از زندگي شهري امروز ما در آن وجود دارد و خواننده‌ها تكه‌هايي از زندگی خودشان را در آن مي‌بينند. البته همه چيز به فضاي روايت بستگی دارد. مثلاً داستان آخر این مجموعه، داستانی علمی_تخیلی ست که دلمشغولی‌های دیگر انسان امروزی در آن مشاهده مي‌شود.

نکته‌ای که برخی منتقدان به آن توجه دارند، یک‌دست بودن داستان‌های یک مجموعه داستان است و گاه همین یک‌دست نبودن را ویژگی منفی یک مجموعه می‌دانند. اما در مجموعه‌داستان‌هایی که در آن از اثار نویسندگان گوناگون استفاده شده، نمی‌توان این‌طور قضاوت کرد. شما در با انتشار این مجموعه‌ها، سعی کرده‌اید که داستان‌ها از نظر فرمی یا محتوا با هم مرتبط باشند؟
نه، چون اين كار امکان انتخابم را محدود می‌كرد. پيدا كردن داستان‌هاي خوب و نابي كه از نظر فرم يا محتوا به هم نزديك باشند و در عين حال چاپشان هم مشكلي نداشته باشد، كار آساني نيست. از طرفي، تعمد داشتم  نمونه‌هايي از انواع مختلف داستانی را ارائه كنم. با اين حال، مضامین مشابهي در اكثر داستان‌ها تکرار شده‌اند كه شايد دلمشغولي انسان امروز باشند، مثل همین مسئلة مهاجرت و تنهایی که ذهن خیلی‌ها را مشغول می‌کند و در داستان‌ها زياد تکرار شده. یا ابعاد مختلف فجایع انسانی كه در داستان‌هاي «دخترخاله‌ها»، «كمين» و «بوهِمي‌ها» با آنها روبه‌رو مي‌شويم. طبعاً‌ هر يك از آنها با فرم و شيوة متفاوتي ارائه شده‌اند. داستان «دخترخاله‌ها» از نمونه‌هاي موفق روایت در قالب نامه‌نگاری‌ست و دو داستان ديگر از ديد راوي كودك به فاجعة انساني جنگ مي‌پردازند.

درباره‌ی مضمون، به نظر می‌رسد که در مجموعه‌ی آخر، «نقشه‌هایت را بسوزان» خیلی موضوعات اجتماعی غالب بود.
این‌ها مسائلی ست که در داستان های روز دنیا تکرار می‌شود و صرفاً  انتخاب من نبوده‌اند. مسائلی از قبيل بیماری، جنگ، تبعید، مهاجرت و ترس از فاجعه‌ی انسانی. اگر آثار نویسندگان معروف دنیا- مثل آليس مونرو يا ايشي‌گورو يا مارگارت اتوود- را بخوانید، مي‌بينيد كه  این دغدغه‌ها در آن‌ها تکرار می‌شود چون این‌ها دغدغه‌های انسان‌ معاصر است.

چندی پیش بحثی در سایت خوابگرد مطرح شد، درباره‌ی این‌که چرا مدرسان داستان نویسی، خواندن داستان کوتاه‌های خارجی را به‌جای داستان کوتاه ارانی به شاگردان‌شان پیشنهاد می‌کنند. به عنوان یک مترجم در این باره چه نظری دارید؟
البته اين را بايد از آن مدرسان داستان‌نويسي پرسيد. شايد دليلش اين باشد كه ما براي ترجمة داستان یا رمان معمولاً سراغ بهترین‌ها و شاهکارهای ادبیات می‌رویم و آثاري كه ترجمه می‌شود، واقعاً درجه یک هستند و خیلی راحت می‌شود از بین آن‌ها انتخاب کرد. وگرنه در همه جاي دنيا داستان متوسط و بد هم چاپ مي‌شود. نبايد داستان‌هاي ايراني را با اين آثار برجسته مقايسه كرد چون قياس درستي نيست. مسلماً بين داستان‌هاي ايراني هم داستان ناب و درجه يك كم نيست.
 

«برف و سمفونی ابری»
نشر چشمه به تازگی دومین مجموعه‌داستان «پیمان اسماعیلی» را منتشر کرده است. «برف و سمفونی ابری» ۷ داستان کوتاه دارد که اغلب آن‌ها در فضای گوتیک روایت شده‌اند. داستان‌هایی که با پایان‌های گاه غیرمنتظره‌شان خواننده را غافلگیر می‌کنند و نویسنده در ساختن فضاهای وهم‌آلود در آن‌ها بسیار خوب عمل کرده است. از میان داستان های این مجموعه، «میان حفره‌های خالی» سال گذشته جایزه‌ی بهترین داستان کوتاه جایزه‌ی شهرکتاب را از آن خود کرد و «مرض حیوان» داستان برگزیده‌ی جایزه ادبی اصفهان بوده است.  خواندن این مجموعه خصوصاً داستان‌های «مرض حیوان» و «گرای پنجاه و پنج» به کسانی که می‌خواهند داستان‌هایی خوب و متفاوت بخوانند توصیه می‌شود.

«پس باد همه‌چیز با با خود نخواهد برد»
ریچارد براتیگان در چند سال اخیر محبوبیت ویژه‌ای بین مخاطبان ادبیات داستانی پیدا کرده است. از سال ۸۲ آثار او در ایران ترجمه شده و اغلب آن‌ها نیز همیشه جزو پرفروش‌های کتاب‌های داستانی بوده‌اند. اگر دوست‌داران براتیگان پس از انتشار «در رویای بابل» منتظر اثری دیگر از این نویسنده بوده‌اند، حالا می‌توانند با تهیه‌ی رمان «پس باد همه‌چیز را با خود نخواهد برد»، آخرین اثر براتیگان پیش از مرگ‌اش را نیز بخوانند. این رمان را به تازگی انتشارات مروارید با ترجمه‌ی حسین نوش‌آذر منتشر کرده است. راوی این رمان نوجوانی‌ست که مثل باقی مردم صاحب تفنگ است. او در یک روز بهاری به جای آن‌که به یک مغازه‌ی ساندویچ فروشی برود، از یک مغازه ی اسلحه فروشی،‌یک بسته فشنگ می‌خرد و وقتی که به قصد شکار طاووس با دوست‌اش به باغ سیب می‌رود خیال می‌کند دوست‌اش یک طاووس است و او را با تیرم ی‌زند و با این واقعه کودکی او در دوازده سالگی به پایان می‌رسد. اگر از ترجمه‌ی نه چندان یک‌دست رمان بگذریم که گاهی شکسته و محاوره‌ای ست و گاه کتابی، دوست‌داران این نویسنده‌ی آمریکایی می‌توانند از خواندن این رمان مثل دیگر آثار براتیگان لذت ببرند. نوش‌آذر در مقدمه‌ی این کتاب درباره دلیل محبوبیت براتیگان آورده است: «برخی از منتقدان مانند کلینکوویتس اعتقاد دارند که آثار براتیگان سندی منحصر به فرد از روحیات و خلق و خوی مردم در دهه ۶۰میلادی در آمریکاست. کلینکویتس به عامل بازی، به مشارکت خواننده در داستان‌های براتیگان و به سهم عمده‌ای که تخیل در شکل‌گیری داستان‌های او دارد اشاره کرده و گمان می‌کند آثار براتیگان دستاوردی برای ادبیات آمریکا و یک سند اجتماعی است." در پایان این کتاب نیز مترجم جستاری در شناخت آثار براتیگان را ضمیمه کرده که خواندن‌اش خالی از لطف نیست.

«مجموعه اشعار جیبی نیما یوشیج»
مجموعه کامل اشعار نیما یوشیج را نشر نیلوفر با مقابله و تدوین عبدالعلی عظیمی به بازار فرستاده است. پیش از این نیز مجموعه اشعار نیما یوشیج در قطع‌های گوناگون منتشر شده بوده اما عظیمی در تدوین این مجموعه، سعی کرده نسخه‌ی کم غلطی ارائه کند وکوشیده است که هیچ سلیقه‌ای را اعمال نکند. در نخستین چاپ این کتاب به کوشش سیروس طاهباز، ایرادهایی وجود داشت که هوشنگ گلشیری در مجله‌ی مفید آن‌ها را شرح داد و با این‌که طاهباز پس از آن، اغلب ایرادهایی را که گلشیری گفته بود، تصحیح کرد اما این اتفاق حاشیه‌هایی نیز به دنبال داشت. عبدالعلی عظیمی یک سال و نیم برای مقابله‌ی اشعار نیما در چاپ‌های مختلف کرده  و کتابی که الان منتشر شده، نتیجه‌ی آن است. در ابتدای این کتاب، سخنرانی نیما یوشیج در نخستین کنگره‌ی نویسندگان ایران، یادداشت جلال آل احمد درباره‌ی آثار نیما و یادداشت دکتر محمد معین در همین باره چاپ شده است.

«از خشم و هیاهو تا سمفونی مردگان»
سمفونی مردگان اثر عباس معروفی و خشم و هیاهو نوشته‌ی ویلیام فاکنر از جمله رمان‌های ستوده شده در ادبیات ایران و جهان است و کمتر کسی را پیدا می‌کنید که آن‌ها را نخوانده  یا از خواندن‌شان لذت نبرده باشد. هر دوی این رمان‌ها ذهن و زمان جامعه‌ی زمان خودشان را به تصویر می‌کشند و به چرایی‌های بسیار راه می‌برند. کتاب «از خشم و هیاهو تا سمفونی مردگان» نوشته‌ی جواد اسحاقیان تاملی ست بر زمان و ذهن در این دو اثر که نویسنده گزاره‌های جامعه‌شناختی هر دو اثر را می‌کاود و با رمزگشایی از استعاره‌ها و مجازها مخاطبان را به تاملی دیگر و بازخوانی هردو رمان دعوت می‌کند. این کتاب چهار بخش دارد: «رقص عقربه‌های زمان»، «رقص عقربه‌های ذهن» «گزاره‌های جامعه‌شناختی» و «قطب‌های استعاره و مجاز» در سمفونی مردگان و خشم هیاهو که به صورت مفصل به واکاوی این دو کتاب در آن‌ها پرداخته شده است. این کتاب را انتشارات هیلا چندی پیش منتشر کرده که دوست‌داران ِ هر دو رمان می‌توانند از آن بسیار استفاده کنند.

«مرگ‌بازی»
نخستین مجموعه‌داستان پدرام رضایی‌زاده پس از ماه‌ها انتظار برای دریافت مجوز، هفته‌‌ی گذشته منتشر شد. همان‌طور که از اسم مجموعه پیداست، کمتر داستانی را در این کتاب پیدا می‌کنید که ردپای مرگ در آن دیده نشود. «مرگ بازی» می‌تواند مجموعه‌ای خواندنی برای نسل جوان باشد. نسلی که با جنگ بزرگ شده، در روابط عاطفی شکست هم خورده و با نسل قبل از خود مشکلاتی دارد. نویسنده در این کتاب با نثر و زبانی ساده و خواندنی، از مشکلاتی در زندگی می‌گوید که اغلب جوان‌ها آن‌ها را تجربه کرده‌اند. در این بین اما داستان‌هایی نیز وجود دارد که در این دسته‌بندی جا نمی‌گیرند فضایی کاملاً متفاوت دارند. «دفترچه‌ی کوچک خاطرات من» یکی از این داستان‌هاست که راوی آن فرشته‌ی مرگ است که با زبان طنز از ماموریت‌هایش و گرفتن جان ِ مردم تعریف می‌کند. داستان‌های «مرگ بازی» در فضایی واقع‌گرایانه روایت می‌شوند که خواندن‌شان برای کسانی که دنبال داستان‌هایی خوش‌خوان می‌گردند، می‌تواند لذت‌بخش باشد.

«ابر ِ آلودگی»
ایتالو کالوینو نویسنده‌ای ست منحصر به فرد که هرگز به هیچ‌یک از مکاتب ادبی یا جریان‌های فلسفی متمایل نبوده. نثر کالوینو طبیعی، روان، زیبا و دور از تصنع و عناصری ست که مطالعه شده به نظر می‌آیند اما در پس این طبیعی بودن، یک نظم استوار و اصول زیبایی‌شناختی روشن و واضحی وجود دارد. انتشارات کتاب خورشید در مجموعه‌ی داستان‌های ایتالیایی، تا کنون ۱۱ کتاب منتشر کرده که جلد پنجم آن، «ابر آلودگی» نوشته‌ي ایتالو کالوینو با برگردان آرزو اقتداری ست. کالوینو این داستان را در سال ۱۹۵۸ میلادی نوشته که برای نخستین ‌بار در ایران ترجمه و چاپ شده است. ابر آلودگی راوی ماجرای مردی نا امید و سرخورده‌ است که در پس یک زندگی عجیب برای قبول کردن یک پیشنهاد کار به شهر دیگری سفر می‌کند. کالوینو با زبانی طنز و نثری خواندنی، از زبان این شخصیت داستانی، ماجرای اقامت او را در آن شهر غریبه نقل می‌کند .از ایتالو کالوینو تا کنون آثار بسیاری در ایران ترجمه و چاپ شده است که مخاطبان آثار ادبی از آن‌ها استقبال کرده‌اند. آثاری مثل «اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری»، «ویکنت دو نیم شده» و «بارون درخت نشین». خواندن ابر آلودگی با وجود ویراستاری ِ نه چندان خوب‌اش، به علاقه‌مندان آثار کالوینو پیشنهاد می‌شود.

«دیوانه‌ای در شهر»
داستان‌های پلیسی و هیجانی همیشه مخاطبان خود را داشته است. مخاطبانی که همیشه منتشر هستند تا کتابی تازه در این حوزه منتشر شود تا بخوانند و از گره‌های داستانی و اتفاقات غیرمقربه‌ی آن‌ هیجان‌زده بشوند. «دیوانه‌ای در شهر» نوشته‌ی ژرژ سیمنون رمانی در حوزه‌ی ادبیات پلیسی‌ست که ممکن است مخاطبان این گونه‌داستان‌ها را راضی کند. ماجرای این کتاب در شهر کوچکی در جنوب فرانسه اتفاق می‌افتد. مگره در قطاری که به بوردو می‌رود متوجه مردی می‌شود که رفتار مشکوکی دارد. مرد نزدیک شهر برژارگ از قطار بیرون می‌پرد و مگره نیز با واکنشی غریزیاو را تعقیب می‌کند اما قبل از هر گونه عکس‌العمل هدف گلوله‌ی او قرار می‌گیرد. سیمنون به خاطر رمان‌های پلیسی که تا به حال نوشته، نویسنده‌ای معروف است که بر اساس آثارش تا به حال فیلم‌هایی نیز ساخته شده. رمان‌ها او آمیزه‌ای از پرداخت استادانه و کالبدشکافی هوشمندانه‌ی روان انسان‌هایست. او ترس‌ها، عقده‌های روانی، گرایش‌های ذهنی و وابستگی‌هایی را توصیف می‌کند که زیر نقاب افراد در زندگی روزمره و یکنواخت معمولی پنهان هستند و ناگهان با انفجاری غیر منتظره به خشونت و جنایت منجر می‌شوند. این کتاب را نشر مروارید با ترجمه‌ی رامین آذربهرام منتشر کرده است.


«در یک خانواده‌ی ایرانی»
جلد یازدهم مجموعه «دور تا دور دنیا»، نمایشنامه‌ای خواندنی و جذاب از محسن یلفانی ست. «در یک خانواده‌ی ایرانی» در فضایی رئالیستی روایت زندگی یک خانواده در دهه‌ی شصت ایران است که یکی از اعضای آن‌ها در جبهه شهید و شده و دخترشان نیز در همان سال‌ها اعدام می‌شود. نوع روایت سختی‌ها و مشکلات روحی این پدر و مادر را در این نمایشنامه می‌توان به تمام پدر و مادرهایی تعمیم داد که فرزندان یا افراد نزدیک خود را در جنگ، مبارزات سیاسی یا حتا مهاجرت از دست داده‌اند و از دوری آن‌ها پریشان و آشفته شده‌اند. «در یک خانواده‌ی ایرانی» فضایی خانوادگی دارد که در آن روابط بین افراد خانه و مشکلات و اختلافات‌شان به سبب اتفاقاتی که در طول سال‌ها برایشان افتاده، روایت می‌شود. دوازده شخصیت، ماجراهای این نمایشنامه را پیش می‌برند که یکی از ویژگی‌های بارز آن چند لایه بودن ِ  روایت اتفاقات ِ درون این خانواده ست. محسن یلفانی نمایشنامه‌نویسی ست که از سال ۱۳۶۰ در فرانسه زندگی می‌کند. خواندن این کتاب به کسانی که دنبال آثاری با درون‌مایه‌ی سیاسی اجتماعی می‌گردند، توصیه می‌شود.
 

«درباره‌ی نمایش»
بالاخره پس از این‌که سی‌سال از انتشار کتاب «درباره‌ی نمایش» می‌گذشت و دیگر اثری از آن در بازار نبود، نشر نیلوفر هفته‌ی گذشته چاپ دوم این این کتاب ِ ژان پل سارتر را با برگردان ابوالحسن نجفی به بازار عرضه کرد. نخستین نمایشنامه‌ی ژان پل سارتر در سال ۱۹۴۰ نوشته شد و آخرین نمایشنامه‌ی او در سال ۱۹۶۵ بر صحنه آمد. طی این مدت سارتر در زمینه‌ی نمایشنامه فعالیت‌های دیگری هم داشته است. مقل سخنرانی، مقاله، مصاحبه، یادداشت، نقد که دو محقق با زحمت بسیار توانستند تمام این‌ها را جمع کنند و بعضی را، اگر متن اصلی مفقود شده بود، از زبان‌های دیگر ترجمه کنند و در سال ۱۹۷۳ در مجموعه‌ی به چاپ برسانند. «درباره‌ نمایش» ترجمه‌ی فارسی عمده‌ی مقالات آن مجموعه است. این کتاب دو بخش دارد: بخش نخست شامل مقاله‌ها،‌ سخنرانی‌ها و مصاحبه‌هاست و به مسائل اساسی و کلی تئاتر می‌پردازد. و بخش دوم بحث درباره‌ی آثار نمایشی خود سارتر است که جنبه‌ی اختصاصی‌تر و محدودتری دارد. مخاطبان آثار نمایشی می‌توانند از این کتاب بسیار استفاده کنند.


«راهنمای مسافران مجانی کهکشان»
این روزها دیگر مخاطب ادبیات علمی-تخیلی تنها نوجوان‌ها نیستند. به جز آن‌ها افراد بسیاری به خواندن داستان‌های تخیلی علاقه‌مند شده‌اند و به نظر می‌رسد روز به روز به تعدادشان نیز اضافه می‌شود. کتاب «راهنمای مسافران مجانی کهکشان» پیشنهادی جذاب برای این گروه از مخاطبان ادبیات است. «مسافران مجاني كهكشان» مجموعه‌اي علمي ـ تخيلي و طنز است که نخستین بار در قالب برنامه‌اي راديويي در سال 1978 از شبكه‌ي (B. B. C) پخش شد. از اين مجموعه يك نمايش، يك سريال تلويزيوني، يك بازي كامپيوتري، سه جلد كتاب كاميك استريپ و يك فيلم سينمايي تاكنون اقتباس شده است. اين كتاب به بيش از 30 زبان ترجمه و چاپ شده و يكي از شاخص‌ترين آثار ادبيات علمي ـ تخيلي به شمار مي‌آيد. «طنز» یکی از بارزترین ویژگی‌های خوب این کتاب است که باعث جذاب شدن اتفاقات داستان می‌شود. «راهنمای مسافران مجانی کهکشان»، نوشته‌ي داگلاس آدامز را نشر پنجره منتشر کرده و مترجم آن فرزاد فربد است.


«پیکاسو»
«پیکاسو» شرح خاطرات صمیمانه‌ی گرترود اشتاین از زندگی و هنر پابلو پیکاسو،‌ نقاش نامدار است. با خواندن این کتاب که نشر چشمه آن‌را منتشر کرده، متوجه اهمیت زاد و بوم پسکاسو یعنی اسپانیا در شکل‌گیری راه و روش وی نسبت به هنر؛ تاثیر هنر خطاطی و مجسمه‌سازی آفریقا؛ مبارزه عمیق او برای وفادار ماندن نسبت به آمال و ایده‌های ذهنی‌اش با نیاز چشمگیر وی به تهی کردن خویش از اشکال و ایده‌هایی که در درون او به غلیان درآمده بودند، می‌شویم. خانه‌ی گرترود اشتاین سال‌ها محل رفت و آمد هنرمندان و نویسندگان مشهور، از جمله پابلو پیکاسو بود. اشتاین در این کتاب با استفاده از زندگی‌نامه‌ی پیکاسو و ارائه نقد و نظر بر آثار این نقاش بزرگ، از او به عنوان نابغه‌ای بزرگ یاد می‌کند که انتقال دهنده‌ی بینش قرن بیستم است. او در بخشی از این کتاب می‌نویسد: «سر، چهره و بدن انسان، تماماً آن چیزهایی هستند که برای پیکاسو وجود دارند. به خاطر می‌آورم روزی حین قدم زدن مرد عالمی را دیدیم که روی نیمکتی نشسته بود - پیش از جنگ یک مرد عالم می‌توانست روی نیمکت بنشیند – و پیکاسو گفت به آن چهره نگاه کن، به کهولت جهان است، تمام چهره‌ها به کهولت جهان هستند».
 نشر چشمه این کتاب را با برگردان فروزان گنجی‌زاده  چندی پیش منتشر کرده است.


«زیر گذر»
زندگی و ذهنیت کودکان کار همیشه برای فعالان اجتماعی و حتا مردم عادی، سوال‌برانگیز بوده است. این‌که این کودکان در رویاهای خوب به چه چیزهایی فکر می‌کنند، چه آرزوهایی در سر دارند و وضعیت نامناسب خانواده‌هایشان و مشکلات معیشتی چه تاثیراتی بر روحیه‌ی درونی آن‌ها گذاشته است. نشر ناهید با انتشار مجموعه‌ای ۴ جلدی به این سئوال‌ها پاسخ داده است. «برج غار»، «غار تار»، «ترس غار» و «زیرگذر» مجموعه‌ی نوشته‌ها، داستان‌ها، آرزوها، ترس‌ها، رویاها و در حالت کلی، ذهنیات کودکان کار است که در کلاس‌هایی که با علی صداقتی خیاط گذرانده‌اند، از آن‌ها نوشته‌اند و درباره‌شان نقاشی کرده‌اند. در هرکدام از کتاب‌های این مجموعه، موضوعی (مثل ترس، رویا، خشم، شادی) مطرح شده و کودکان درباره‌ی آن‌ها نوشته‌اند وتمام نوشته‌های آن‌ها با همان رسم‌الخط و گاه اشتباهات املایی چاپ شده است. تازه‌ترین کتابی که در این مجموعه منتشر شده، «زیر گذر» است که به نوعی نتیجه‌ی فعالیت‌های بچه‌ها در سه جلد قبلی به شمار می‌آید. «زیر گذر» شامل داستان‌های مکتوب و بازنویسی شده‌ی این کودکان است که با خواندن آن‌ها مخاطب متوجه تغییرات این گروه از بچه‌ها، از ابتدای شروع این دوره‌ها تا زمان انتشار این کتاب می‌شود.
 

«جادوهای داستان، چهار جستانر داستان‌نویسی»
حسین سناپور بین مخاطبان و اهل ادبیات چهره‌ای شناخته شده است. نویسنده‌ی رمان خواندنی نیمه‌ی غایب به تازگی کتاب «جادوهای داستان، چهار جستار داستان‌نویسی» را منتشر کرده است. این کتاب شگردهای چند گونه از داستان‌های غیر رئالیستی را بررسی می‌کند. مثل رئالیسم جادویی در آثار مارکز و بورخس، داستان موقعیت در آثار کافکا، داستان وهمی در آثار ساعدی و همین‌طوری جریان سیال ذهن با تکیه بر خشم و هیاهوی فاکنر. همچنین با بررسی و توجه به شگردهای داستان‌نویسی این نویسندگان، برخی مفاهیم درونی آثارشان نیز تحلیل شده است. در ابتدای این کتاب که نشر چشمه آن‌را منتشر کرده، یادداشتی از سناپور به جای مقدمه چاپ شده  که در آن درباره‌ی اصول و عناصر داستان‌نویسی با شیوه‌ای نو توضیح داده است. خواندن این کتاب می‌تواند برای کسانی که در ابتدای راه داستان‌نویسی هستند، مفید باشد.

«تاریخ شفاهی ایران، شمس لنگرودی»
مجموعه‌ی تاریخ شفاهی ایران به دبیری محمدهاشم اکبریانی، مجموعه‌ای جذاب است که علاقه‌مندان به ادبیات نیز تا به حال از آن استقبال کرده‌اند. پس از انتشار کتاب‌های صادق هدایت، هوشنگ گلشیری، م.آزاد، صمد بهرنگی و علی باباچاهی، هم اکنون نشر ثالث کتاب «شمس لنگرودی» را به بازار عرضه کرده است. گفت‌وگو با شمس لنگرودی را کیوان باژن انجام داده و در میان این کتاب نیز عکس‌هایی از کودکی تا بزرگسالی لنگرودی و مجموعه‌ای از عکس‌های یادگاری او با نویسندگان بزرگ ایران و جهان چاپ شده است. محمدهاشم اکبریانی در مقدمه‌ی این کتاب درباره‌ی این مجموعه گفته که هدف از این طرح، ارائه گزارشی از زندگی خصوصی، اجتماعی و حرفه‌ای شخصیت‌هاست تا منبعی برای تحقیقات جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و ... فراهم آید و به همین خاطر تحلیل و نقد مورد نظر نبوده است. با این توضیح، آن‌ها که می‌خواهند از زندگی شمس لنگرودی و اتفاقات زندگی ِ به ویژه هنری او بیشتر بدانند، از خواندن این کتاب لذت خواهند برد.


«محفل فیلسوفان جهان»
از ژانویه سال ۹۴ میلادی به مدت دوسال، میان دختری یازده ساله به نام نوراک و ویتوریو هوسله، استاد فلسفه‌ی دانشگاه اسن آلمان نامه‌هایی رد و بدل می‌شد که در آن‌ها دختر یازده ساله سئوال‌هایی فلسفی پرسیده و هوسله به آن‌ها پاسخ داده است. مجموعه‌ی این نامه‌ها در کتاب «محفل فیلسوفان جهان» منتشر شده که به اعتقاد این استاد دانشگاه، پرسش‌های کودکانه‌ی نورا از جمله پیچیده‌ترین مسائل فلسفی‌ست که در میان نامه‌ها مطرح شده و پروفسور را وادار کرده تا دست در دست نورای کنجکاو و مبهوت از مسیر هزارتوی فلسفه بگذرد و برای سئوال‌های او پاسخی پیدا کند. این کتاب را نشر هرمس با ترجمه‌ی کوروش صفوی منتشر کرده که به اعتقاد بعضی‌‌ها در بیان و توضیح مفاهیم فلسفی همتای «دنیای سوفی» است. نورا و پروفسور هوسله در کنار هم محفلی را پدید می‌آورند که در آن فیلسوفان بزرگی از افلاطون تا هانس یوناس درباره‌ی پروردگار، جهان هستی و راه صحیح زندگی سخن می‌گویند و بحث می‌کنند. این نامه‌نگاری‌های عجیب و غیر معمول در نهایت مجموعه‌ای را فراهم آورده که در نوع خود نوشته‌ای مقدماتی درباره‌ی فلسفه به حساب می‌آید و ذهن افراد کنجکاو را به خود مشغول می‌کند.

«پاریس-تهران؛ سینمای عباس کیارستمی»
در روزهایی که نام عباس کیارستمی بار دیگر به خاطر حضور در جشنواره‌ی فیلم ونیز بر سر زبان‌ها افتاده، انتشار کتابی درباره‌ی سینمای او خالی از لطف نیست. هرچند که دیالوگ‌های مازیار اسلامی و مراد فرهادپور بر خلاف اغلب نوشته‌هایی که ستایشگرانه درباره‌ی کیارستمی و سینمایش نوشته می‌شود، نیست، اما در همین مدت اندک که از انتشار این کتاب گذشته، مخاطبان کتاب از آن استقبال کرده‌اند. آن‌طور که در مقدمه‌ی کتاب آمده، نقطه‌ی شروع این بحث ایده‌ی بررسی سینمای کیارستمی به مثابه یک پدیده‌ی فرهنگی بود. پدیده‌ای که از قضا هیچ‌گاه بر اساس زمینه و مکانیسم واقعی رشد و تحول‌اش بررسی نشده است و نتیجه‌ی این دیالوگ‌ها نیز نشان دادن خصلت عارضی ظهور پدیده‌ی کیارستمی و فاصله‌ی آن با توصیف‌های جوهری از این پدیده است. فاصله یا شکافی که نه فقط آثار کیارستمی، بلکه خود مفهوم سینمای هنری یا جشنواره‌ای را هم دوپاره می‌کند. مطالعه‌ی این کتاب که نشر فرهنگ صبا آن‌را منتشر کرده، است، به موافقان و مخالفان عباس کیارستمی و سینمایش توصیه می‌شود.

گروه موسیقی «دنگ شو»، با این‌که تا به حال آلبوم موسیقی منتشر نکرده است، بین هنرمندان و خصوصاً اهل سینما گروهی شناخته شده است. گروهی جوان که در جشنواره‌های سینمایی مثل افتتاحیه و اختتامیه‌ی جشنواره‌ی فیلم فجر اجرا داشته‌اند و به خاطر سبک خاص موسیقی‌شان به آن‌ها توجه شده است. تلفیق سازهای ایرانی مثل تنبک با پیانو و ساکسیفون، اجرای دوباره‌ي تصنیف‌های خاطره‌انگیز و قدیمی ایرانی با تنظیم تازه و آواز ایرانی ویژگی‌های آثار دنگ شو است. گروه موسیقی دنگ شو چندی پیش به نفع کودکان سرطانی، به مدت سه شب در موسسه‌ی محک کنسرتی اجرا کردند که به همین مناسبت با طاها پارسا شجاع‌نوری (سرپرست گروه و نوازنده‌ی ساکسیفون)، رضا شجاع‌نوری (نوازنده پیانو) و امید نعمتی (خواننده) درباره‌ی موسیقی دنگ‌شو و کنسرت این گروه در محک گفت‌و‌گو کردیم.


موسیقی دنگ‌شو سبک خاصی دارد. اسم سبک خودتان را چه می‌گذارید و اصلاً چه تعریفی از سبک موسیقی «دنگ شو» دارید؟
طاها: این سئوالی ست که من هنوز دارم به آن فکر می‌کنم و به دنبال جوابی برای آن می‌گردم و هنوز دوست ندارم که به سبک‌هایی که وجود دارد تن بدهم. مثلاً جاز تلفیقی و هنوز می‌خوانم و با آدم‌های مختلف گپ می‌زنم تا ببینم که ما می‌توانیم تو دسته‌بندی این سبک قرار بگیریم یا نه. چون نه با تعاریفی علمی که وجود دارد من هنوز نمی‌توانم آن اسم را برای سبک  دنگ شو بگذارم و نه حس‌ام این تعریف را از موسیقی‌مان می‌دهد.

رضا: الان گروه‌های جاز تلفیقی، ۱۲۰ میزان جاز هستند، بعد ۴ میزان وسط آن چهارگاه ایرانی می‌زنند و به خاطر همین ۴ میزان می‌گویند جاز تلفیقی هستیم. از آن طرف گروه‌های سنتی هم هستند که تار و سه تار دارند و وسط موسیقی‌شان ۲ میزان گام بلوز می‌زنند ولی خب دنگ شو این‌طور نیست!

یعنی یک‌جور موسیقی تلفیقی‌ست که سبک خاص خودش را دارد؟
طاها: مبسوط اگر بخواهیم توضیح بدهیم، باید بگوییم اگر که آدم‌هایی باشند که ذهن‌شان به صورت خودکار آهنگ‌سازی و تنظیم ایرانی نمی‌کند، و سازهایی هم که دارند،‌سازهای ایرانی نیست، ولی این‌ها پررنگ‌ترین خاطره‌هایی که از کودکی‌شان دارند، خاطره‌هایی‌ست که با موسیقی‌های ایرانی ست و حالا می خواهند موسیقی داشته باشند که آن خاطره‌ها از موسیقی ایرانی را منعکس بکنند. این تعریف موسیقی دنگ‌شو است. دنگ‌شو برای من هم شبیه علی حاتمی ست و هم داریوش مهرجویی. اگر که بخواهیم کارهایمان را به دو دسته تقسیم بکنیم. یک ‌سری کارهایی داریم که آن بک‌گراند تاریخی را دارند و از نظر حسی خیلی آن‌ها را نزدیک به کارهایی می بینم که علی حاتمی ساخته است که بک گراند تاریخی دارد با تدوین امروزی، اگر قطعات دیگرمان را که اشعار و تنظیم مدرن دارد،‌با روحیه‌ی ایرانی، نزدیک می‌بینم‌شان به کارهای داریوش مهرجویی. این‌که این مثال‌ها را می‌آورم به این معنی نیست که از این‌ها تاثیر گرفته‌ایم یا الگویمان بوده‌اند. امروز که بررسی می‌کنم می‌بینم ذهن آن‌ها هم همچین فرایندی را تجربه کرده است. داریوش مهرجویی آدمی بوده است که با فلسفه‌ی مدرن آشنا بوده ولی ریشه‌های ایرانی قوی داشته ولی فیلم‌سازی مدرن می‌کند و در آن رنگ و بوی ایرانی را می‌بینید.

همین حضور خاطرات کودکی و آهنگ‌های قدیمی ایرانی باعث شده که تنبک را با پیانو و ساکسیفون و... همراه کنید؟
طاها:‌ ما از کودکی با یک‌سری چیزها مصلوب می‌شویم و این مصلوب شدن برای ما خوشایند است. قضیه‌ی خاطرات کودکی هم همین است. گریزی از آن نیست. من به خاطرات کودکی خودم مصلوب شدم و از آن لذت می‌برم.

امید: من فکر می‌کنم چیزی که من را به موسیقی دنگ‌شو جذب کرد، این بود که احساس می‌کنم وقتی زندگی‌مان را نگاه کنیم صادقانه شکل دنگ شو است. یک تلفیقی ناخودآگاه اتفاق افتاده که دنگ شو به آن پاسخ گفته و آن‌را بروز داده است. ما الان بمباران اطلاعات می‌شویم و از طرف دیگر ایدوئولوژی به ما حاکم است و ما فقط این وسط ایستاده‌ایم.

طاها: خب یک وقتی است که تو یک چیزی در ذهن‌ات داری و بعد بحث ابزارهای پیاده کردن آن ذهنیت وسط می‌آید. بحث ابزار برای بروز این ذهنیت پیچیده‌است. استفاده‌ای که من از تنبک می‌کنم، شبیه استفاده‌ای که شما در کارهای موسیقی ایرانی می‌بینید، نیست. ما نقش دیگری را به تنبک محول می‌کنیم. استفاده از تنبک به این خاطر نیست که ساز ایرانی‌ست، بلکه به این دلیل است که به آن فضا که در موسیقی ما به وجود آمده، فیزیک این ساز این قابلیت را دارد که نقش سازهای کوبه‌ای را داشته باشد.

چرا ساز کوبه‌ای دیگری را انتخاب نکردید؟
طاها: ما دنبال سازهای کوبه‌ای هم گشتیم. بعد از اینکه قابلیت سازهای دیگر را بررسی کردیم، نیازی که ما به ساز کوبه‌ای در موسیقی‌مان داریم، تنبک به آن بهتر جواب می‌دهد. سوای این‌که ساز ایرانی ست. یعنی تنبکی که در دنگ‌شو حضور دارد، الزاماً یک ساز ایرانی نیست. تنبک به خاطر رنگی که در صدایش هست و قابلیت‌هایی که در ملودیک نواختن دارد در دنگ‌شو حضور دارد. ما سازی می‌خواستیم که یک جاهایی بتواند به شکل ملودیک جواب آواز، ساکسیفون و پیانو را بدهد. باز هم البته این کار تجربی‌ست و نمی‌توانیم بگوییم این بهترین است.

در برخورد با موسیقی تلفیقی، یک عده هستند که به حضور سازهای ایرانی میان سازهای دیگر مثل ساکسیفون و کنترباس و... اعتراض می‌کنند. خصوصاً کسانی که ساز اصلی‌شان تنبک است و موسیقی سنتی کار می‌کنند. وقت انتخاب تنبک به موج منفی اعتراض‌ها یا موضع‌گیری خیلی‌ها فکر نکردید؟
طاها: اصلاً تعریفی که ما از دنگ‌شو داریم، هیچ‌وقت برای اجرا در جامعه‌ی موسیقایی نیست. ما هیچ‌وقت دنگ شو را آماده نمی‌کنیم برای حضور در اجتماعات موسیقی ایران چون جنس کارمان آمادگی مقابله با انتقادهای شنونده‌های موسیقی حرفه‌ای را ندارد.

پس چه مخاطبی را برای کارتان در نظر گرفتید؟
طاها: ما اصلاً در مخاطب شناسی‌مان شنونده‌ی حرفه‌ای موسیقی را لحاظ نکردیم. یعنی کسی را که می‌خواهد لذت ببرد از موسیقی را لحاظ کردیم، ولی فکر نکردیم که اگر یک استاد موسیقی ایرانی کار دنگ‌شو را بشنود، چه حسی بهش دست می‌دهد. حتا با جسارت می‌توانم بگویم که کنجکاو هم نیستیم که ببینیم نظر استادان موسیقی چیست.

من فکر می‌کنم موسیقی دنگ‌شو یک جورهایی ساختار شکن است. یعنی به نظرم دنگ شو یک سری کلیشه‌های موسیقی تلفیقی را شکسته و از چهارچوب‌های مرسوم خارج شده است.
طاها: من دوست ندارم اصلاً وارد بحث ساختار شکنی بشوم. چون ساختار شکنی مال کسی‌ست که قبلاً در آن ساختار حضور داشته، ساختار اصلی را به خوبی می‌شناسد و جایی تصمیم می‌گیرد برای بهتر شدن کارش آن ساختار را بشکند. اما کسانی که نمی‌دانند، نمی‌توانند ساختار شکنی بکنند. اگر کسی ردیف‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی را بلد باشد، و یک نقطه‌ای به این نتیجه برسد که این ردیف‌ها جواب نمی‌دهد، آن‌ها می‌شکند و کار تازه‌ای ارائه می‌کند. اما ما هیچ چیز نمی‌دانیم! من و رضا از دستگاه‌ها و ردیف‌ها و آوازهای ایرانی هیچ‌چیز نمی‌دانیم برای همین به خودمان نمی‌گوییم که ساختار شکنی کرده‌ایم. کسی که چیزی از یک ساختار نمی‌داند هیچ‌وقت نمی‌تواند ساختار شکنی بکند. ما آمدیم برای آن خاطرات کودکی، یک ساختار طراحی کرده‌ایم. ما هیچ معارضه‌ای با ساختارهای قبلی نداریم و اصلاً چیزی از آن‌ها نمی‌دانیم. ما ساختاری ایجاد کرده‌ایم که خودمان هنوز دقیقاً نمی‌دانیم که این ساختار چیست. کاری که این روزها می‌کنیم این است که ببینیم از لحاظ علمی این ساختاری که طراحی کرده‌ایم چه اسمی دارد.
در کارهای جدید ما شما شاید هیچ‌وقت کلمه‌ی عارض را نشنوید. این را نمی‌توان گفت ساختار شکنی. یک نوع سلیقه ست در انتخاب اشعار. ما از اشعار مولانا و حافظ استفاده می‌کنیم ولی از یک بیت‌های خاصی که با این ساختار همخوانی دارد. یک‌جور معماری سلیقه‌ست نه ساختار شکنی.

با این حساب کار شما، یک موسیقی تجربی ست. فکر نمی‌کنید در این موسیقی تجربی، خصوصاً در کنسرتی که در محک اجرا کردید، نوعی آشفتگی وجود دارد؟ شاید این آشفتگی برآیند فضای زندگی نسل ما باشد. یعنی فکر می‌کنم شما علاقه به تجربه‌ی کارهای نو در آهنگ‌سازی و تنظیم داشته‌اید، بعد همه‌ی این تجربه‌ها یک‌جا و در یک آهنگ آورده‌اید و همین باعث می‌شود مخاطب با نوعی آشفتگی روبرو بشود. 
امید: هر اثر هنری، وقتی خلق می‌شود در آن یک پروسه اتفاق می‌افتد. چیزی که حضور موسیقی شرقی را در دنگ شو نشان می‌دهد، بداهه بودن خاصی‌ست که در آن وجود دارد. به هر حال همه‌ی چهارچوب از پیش تعیین شده نیست. ما اثر هنری را خلق می‌کنیم و با آن جلو می‌رویم و بعد یواش یواش اثر مارا جلو می‌برد و ما خودمان را می‌سپریم دست اثر.این آشفتگی خیلی‌اش به همین نکته برمی‌گردد. به روحیه‌ی تجربه‌گرایی که دنگ شو دارد و همین من را جذب گروه کرد. دنگ شو یک جایی خودش را می‌سپارد به موسیقی.

طاها: ما هرجایی را که موسیقی مارا ببرد، وارد آثارمان نمی‌کنیم. دنگ شو سعی می‌کند تجربه‌ها را به یک کار کلاسیک تبدیل کند بعد به روی صحنه می‌آورد. روی صحنه جاهای بداهه نوازی، جاهای اصلی و مشخصی هستند و کار با بداهه‌نوازی پیش نمی‌رود. در تمرین‌ها دست همه‌ی نوازنده‌ها برای بدهه‌نوازی باز است اما در نهایت همین بداهه‌ها تبدیل به قطعات کلاسیک می‌شود و در اجرا از بداهه بودن خارج می‌شوند. ما اصلا به این اعتقاد نداریم . در موسیقی جاز تلفیقی خیلی وقت‌هاپیش می‌آید که به عنوان مثلا در ابتدای آهنگ ۱۶ میزان ملودی مشخص برای سازها وجود دارد و بعد از آن ۱۶ میزان، چند دقیقه هر سازی بداهه‌نوازی خودش را می‌کند و بعد دوباره برمی‌گردند به همان ۱۶ میزان و بعد موسیقی تمام می‌شود. در حالی‌که در موسیقی دنگ‌شو هیچ‌وقت این اتفاق نمی‌افتد. ما اگر کاری را روی صحنه می‌بری، زمان حدودی‌اش را با اختلاف کمی می‌دانیم و همه‌ی این‌ها از قبل دسته‌بندی و مشخص شده است و در یک اجرا بداهه‌نوازی وجود ندارد. ممکن است که بعضی‌ها عقیده داشته باشند که بداهه‌نوازی به زنده بودن اثر کمک می‌کند. اما دنگ شو سعی می‌کند این زنده بودن را از طریق بداهه‌های حسی به وجود بیاورد.


فکر نمی‌کنید در اجرای قطعات مختلف به تکرار افتاده‌اید؟ خصوصاً از نظر ریتم و سبک؟
طاها: من مثالی برایتان از علی حاتمی زدم، با این دید که شما می‌گویید، اون‌ها هم باید به تکرار رسیده باشند. دل شدگان راجع به یکسری موزیسین است و کمال‌الملک راجع به یک نقاش. با این دید اگر بخواهید نگاه بکنید، دلشدگان تکرار کمال الملک است و فقط کاراکترها عوض شده.

نه من از منظر یک مخاطب کاملاً غیرحرفه‌ای می‌خواهم بگویم.
طاها: این تکراری بودن، دو تا عاقبت در ذهن من دارد.اول این‌که نگران می‌شوم از این‌که شما احساس تکرار بهتان دست داده باشد. این‌که احساس کنید کارهای ما تکراری ست.  و این نگران‌کننده است. عاقبت دوم خوشحال‌کننده ست. چون حدس می‌زنم که این تکراری بودن که می‌گویید، به خاطر به وجود آمدن یک ساختار مشخص و یک سلیقه‌ی مشخص است. حتما ما به یک ساختار رسیدیم. چون من خودم می‌دانم که آهنگ‌هایم چقدر با هم تفاوت دارند. هم از نظر شعر هم از نظر ریتم و گام. ولی وقتی شما این حس تکراری بودن به شما دست داده یعنی ما توانستیم رنگ‌های مختلف را در یک ساختار مشخص نگه داریم.

یعنی می‌گویید یک چهارچوب وجود دارد که شما چیزهایی را که دوست دارید در آن می‌ریزید. این چیز خوبی ست. من حرف‌ام درباره‌ی عاقبت اول است. اگر مخاطب عام حس تکرار بهش دست داده باشد و شما هم همان طور که اول مصاحبه گفتید، در مخاطب شناسی‌تان، مخاطب عام موسیقی را در نظر گرفته باشید، فکر نمی‌کنید که این تکرار شاید به ضرر دنگ شو باشد؟
رضا: باید بررسی بکنیم و ببینیم که این اتفاق چطور افتاده و باید چه کار کنیم. مهم این است که مخاطب این حس را کرده و اگر واقعاً این حس را همه داشته باشند ما شکست خورده‌ایم. ما باید بررسی بکنیم ببینیم همچین چیزی وجود دارد یا نه. در نهایت با این حجم از تجربه، برآیند اجراهای ما، برآیند موفقی بوده و در پایان ما این بازخورد را نداشتیم که ببینیم مخاطب خسته شده باشد و به همین خاطر به تجربه و کارهایمان ادامه می‌دهیم. اجراهای ما همیشه روند صعودی داشته است. یعنی شب دوم بیشتر از شب اول و همین‌طور ادامه داشته. ولی این حرفی که می‌زنید قابل بررسی است و وقتی آلبوم بیرون بیاید بهتر می‌توانیم آن‌را بررسی کنیم.

امید: به نظر من مخاطب هم مهم است. یعنی مخاطب هم باید برای درک موسیقی تلاش کند. طبیعتاً یک‌سری ایده‌ها پشت سر هر ملودی و آهنگی هست. یک جمله‌ی معروف هست که می‌گوید امروزه مخاطب هم باید به اندازه‌ی هنرمند زحمت بکشد. این جریان خیلی در کشور ما مورد توجه نیست ولی به هر حال مخاطب حداقل باید چند بار یک قطعه را بشنود و مقایسه کند تا متوجه تفاوت آن‌ها بشود. این خیلی مهم است چون ما نمی‌خواهیم فکر کنیم که مردم چه می‌خواهند و بعد خودمان را به آن سطح برسانیم. طبیعتاً ما یک سطحی برای خودمان در نظر گرفته‌ایم و هرچقدر هم که ادعای این را داشته باشیم که نمی‌خواهیم مخاطب حرفه‌ای موسیقی ایران را جذب کنیم، اما از آن طرف دلیلی هم نداریم که با عامی‌ترین مخاطبان هم ارتباط برقرار کنیم وقتی که تنبلی می‌کنند و هیچ تلاشی برای درک موسیقی تازه نمی‌کنند.

کمی هم درباره‌ي ذهنیت دنگ شو و نام گروه حرف بزنیم. سازهای مختلف، آواز ایرانی در مقابل آواز غیر ایرانی و ویژگی‌های دیگر موسیقی دنگ شو.
طاها: سوای این‌که من و رضا عاشق آقای شجریان هستیم، خیلی وقت‌ها از مخاطبان‌مان این را شنیده‌ایم که گفته‌اند این آوازی که در موسیقی دنگ شو هست، آن ها را یاد آواز سنتی ایران و همان موسیقی می‌اندازد. این کاری که ما می‌کنیم مقدار زیادی‌اش ارضای حس شخصی خودمان است و علاقه‌ای که به موسیقی ایرانی داریم. یعنی وقتی که امید ابتدای قطعه آواز می‌خواند، من و رضا روی صحنه آهنگ‌ساز یا همگروهی و ... نیستیم. چشم‌هایمان را می‌بندیم و مثل مخاطب می‌رویم توی حس. ان لحظه فکر نمی‌کنیم که باید کار بزرگی انجام بدهیم. ذهنیت کلی دنگ شو، یک‌جور اعمال بخشی از قواعد دراماتیک در موسیقی است. تمام ایده‌های دنگ شو، از نقطه‌ی شروع تا امروز، قبل ازاین‌که ایده‌های موسیقایی باشد، ایده‌های دراماتیک بوده‌اند. بسیاری از بحث‌هایی که ما با موسیقیدان‌ها می‌کنیم سر همین است که می‌گویند دراماتورژی در موسیقی همان موزیکالیته می‌شود. درصورتیکه ما فکر می‌کنیم دراماتورژی در موسیقی همان دراماتورژی است و تغییری نمی‌کند. ولی من سواد این‌که در حیطه موسیقی بخواهم درباره‌ی این بحث بکنم را ندارم.

رضا:بسیاری از افرادی که اطراف من هستند به این حرف من ایراد می‌گیرند و می‌گویند یعنی چی که قواعد دراماتیک در موسیقی! ولی من بهشان می گویم ما با همین اصول دراماتیک مخاطبمان را روی صندلی میخکوب می‌کنیم. این همان اصلی ست که ما به خاطرش در یکی از کنسرت‌هایمان برای لحظاتی تمام نورهای سالن را خاموش کردیم و خواننده فقط یک شمع روشن کرد و در ادامه ما با یک نور شمع به اجرا ادامه دادیم و تاثیر فوق‌العاده‌ای در مخاطب داشت.
 
برخورد مخاطبان با نام «دنگ شو» تا به حال چه بوده؟ نپرسیده‌اند که این اسم یعنی چه و چرا این نام را برای گروه انتخاب کرده‌اید؟
طاها: «دنگ» کلمه‌ای کاملاً فارسی ست که مثلاً در فرهنگ دهخدا دو صفحه‌ی تمام توضیح دارد و «شو» هم یک فعل امر ساده از مصدر شدن است. ولی حدس شما کاملاً درست است. این سئوال در باره‌ی اسم گروه آن‌قدر تا امروز تکرار شده که بروشور کنسرت محک یک کپی از صفحات مربوط به معنی دنگ در لغتنامه‌ی دهخدا بود. «دنگ شو» نام یکی از نخستین قطعه‌های گروه است که در بیشتر کنسرت‌ها اجرا کرده‌ایم. این قطعه شعری از مولانا دارد که این‌گونه آغاز می‌شود: نبود چنین مه در جهان، ای دل همین‌جا لنگ شو/ از جنگ می‌ترسانی‌ام گر جنگ شد، گو جنگ شو/ در عشق جانان، جان بده، بی‌عشق نگشاید گره، ای روح این‌جا مست شو/ ای عقل این‌جا دنگ شو. علیرغم کنجکاوی‌ها درباره‌ی معنی، برخورد مخاطبان ایرانی و خارجی، با اسم گروه بسیار هیجان‌انگیز و امیدوارکننده بوده است.

رضا: من در این زمینه کمی بی‌پروا تر هستم و به نظرم دنگ شو بهترین اسمی‌ست که می‌توان برای یک گروه موسیقی ایرانی با چشم‌اندازهای بین‌المللی تصور کرد.

برسیم به کنسرت محک. چرا تصمیم گرفتید در موسسه محک کنسرت خیریه برگزار کنید؟
طاها: من در زمستان سال گذشته به سفارش خود موسسه‌ی محک، فیلم مستندی برایشان ساختم که بعد از ساخت فیلم به محیط محک بسیار علاقه‌مند شدم. دلم می خواست بعد از ساخت فیلم باز هم ارتباطم را با محک نگه دارم و به همین خاطر تصمیم گرفتم در آن‌جا کنسرت برگزار کنم.

انتخاب شعرهایتان در برنامه‌ها بر چه مبنایی صورت می‌گیرد؟ چون شما در انتخاب شعرهایتان خیلی متفاوت عمل کرده‌اید.
طاها: ما در انتخاب شعرها دو بخش مختلف داشتیم. بخش اول انتخاب اشعار و تصنیف‌های قدیمی‌ست که آن‌ها را بازخوانی می‌کنیم که در این بخش ملاحظات‌مان متفاوت است. مثلاً در بخش اشعاری که بازخوانی می‌شود این‌که حاوی متن نوستالژیک باشند، و با تمام تغییراتی که ما در آن‌ها ایجاد می‌کنیم، باز هم آن حس نوستالژیک را در مخاطب ایجاد بکند. مثلاً قطعه‌ی «از نوک مژگان» تنظیم کاملاً جدیدی داشت اما در نهایت همان حس نوستالژیک را دارد. یا قطعه‌ی «تا بیاید»، تنظیم جدیدی دارد ولی باز هم همان حس نوستالژیک را دارد.
در باره‌ی اشعار جدید فرآیند خیلی پیچیده‌ای دارد و نمی‌توانم دسته‌بندی مشخصی برایشان ارائه بدهم و به همین خاطر نمونه‌ای از چیزهایی را که قطعاً در انتخاب اشعارمان وجود ندارد، می‌گویم. مثلاً ما ابیاتی را از اشعار کهن انتخاب نمی‌کنیم که شنونده کلمات آن‌ها را در زندگی روزمره‌اش نشنود. یعنی از ابیاتی استفاده می‌کنیم که تماشاگر با آن‌ها احساس راحتی می‌کند، بدون این‌که چیز قلنبه سلنبه‌ای بشنود. مثلاً شما می‌توانید دیوان حافظ را باز کنید و ابیاتی راکه از غزل‌های حافظ حذف شده‌اند ببینید. بیت‌های زیبایی که از آن‌ها استفاده نکردیم.

در کنسرت ارسباران که سال گذشته برگزار شد، خواننده‌ی دیگری داشتید که در کنسرت محک به جای او امید نعمتی همراهی‌تان کرد. سوای خواننده، برای این کنسرت‌تان کنترباس را هم به عنوان ساز تازه‌ای اضافه کرده بودید. می‌خواهم بدانم با در نظر گرفتن این تغییرات اعضای ثابت دنگ شو چه کسانی هستند؟
طاها: هرچند جواب دادن به این سوال شاید اگر ده سال بعد پرسیده می‌شد هیجان‌انگیز تر بود ولی در عمر چهار ساله‌ی دنگ شو تا کنون پیانو، ساکسیفون و تنبک سازهای اصلی و محور بوده‌اند که یکی از شانس‌های بزرگ گروه همکاری با صبا صمیمی، نوازنده‌ی واقعاً متفاوت تنبک است. تا این زمان من، رضا، صبا و خانم غزل شاکری همیشه همراه دنگ‌شو بوده‌ایم با این توضیح که در اجراهای داخل ایران کمتر توانسته‌ایم از همراهی خانم شاکری استفاده کنیم. البته دنگ شو اعضای دیگری هم دارد که روی صحنه حاضر نشده‌اند، مثل صمد طالقانی که مدیریت هنری را برعهده دارد و خلاقیت‌های او در این زمینه برایم همیشه جذاب بوده است. حامی حقیقی، مرد صدای دنگ‌شو، که نوازنده‌ی کلارینت ارکستر فیلارمونیک تهران است و سینا عطائیان که کارگردانی کنسرت‌ها و کلیپ‌ها را انجام داده و آرش پهلوان که مدیر تبلیغات گروه است.