« از جاز تا پرسه در برلین | صفحه‌ی اصلی | البته واضح و مبرهن است که... »

کتاب «سرگذشت موسیقی جاز»

گزارشی از انتشار کتاب «سرگذشت موسیقی جاز»

:: روزنامه‌ی کارگزاران، ۲۰ مردادماه ۱۳۸۷

اگر به موسیقی علاقه‌دارید و در بازار کتاب، به دنبال کتاب‌های تخصصی یا نیمه‌تخصصی درباره‌ي این حوزه گشته باشید، شاید متوجه‌ی منابع محدود کتاب‌های موسیقی، خصوصاً موسیقی غربی شده باشید. کتاب‌هایی که در آن‌ها اطلاعات کامل درباره‌ی سازها و آهنگ‌سازان وجود داشته باشد و خواننده‌ی علاقه‌مند و حتا حرفه‌ای را با سرگذشت موسیقی آشنا کند. بسیاری از دانشجویان رشته‌ی موسیقی با این کمبود ِ کتاب‌های مرجع مواجه شده‌اند. انتشارات ناهید از سال ۸۱ دست به انتشار کتاب‌هایی در حوزه‌ی موسیقی زده که تا کنون سه جلد از این مجموعه چاپ شده است. «سرگذشت پیانو»، «سرگذشت آهنگسازان بزرگ» و «سرگذشت موسیقی جاز» سه کتابی هستند که تا به حال با ترجمه و پژوهش «پرتو اشراق»، مترجم نام‌آشنا، منتشر شده‌اند که از این بین «سرگذشت موسیقی جاز» هفته‌ی گذشته به بازار عرضه شد. سه کتابی که معرفی‌شان را می‌خوانید، گرچه کتاب‌های تخصصی موسیقی نیستند، اما در آن‌ها اطلاعات جامع و کاملی وجود دارد که علاقه‌مندان به این حوزه را با سرگذشت موسیقی‌هایی که درباره‌شان نوشته شده، آشنا می‌کند.

سرگذشت پیانو
بسیاری از مردم از جمله حرفه‌ای‌های عرصه‌ی موسیقی وقتی با مدارک باقی‌مانده از نوازندگان بزرگ روبرو می‌شوند، حیرت می‌کنند. بسیاری از این مدارک صوتی است و به قبل از سال ۱۹۲۵ تعلق دارد و دسترسی به آن‌ها ساده نیست. در میان فهرست بلند‌بالای نوازندگانی که قبل از شروع قرن بیستم بسیار فعال بودند و صفحاتی از آثارشان وجود دارد به نام‌های مهمی بر می‌خوریم. از طریق بررسی صفحات موسیقی موجود، می‌توانیم آگاه شویم که نوازندگان قرن نوزدهم چگونه و با چه کیفیتی وارد تجارت موسیقی شدند. تعدادی از این پیانیست‌ها کار خود را بعد از اختراع برق و ساخته شدن گرامافون‌های برقی در تجارت موسیقی ادامه دادند و آنچه را می‌نواختند، به ناشران آثار می‌فروختند.
«سرگذشت پیانو»، کتابی‌ست که تاریخچه‌ی پیانو و نوازندگان بزرگ آن‌را بررسی می‌کند. مجلات و نقدهای روزنامه‌ای از سال ۱۸۰۰ به بعد، نامه‌ها و نوشته‌های نوازندگان، نامه‌های موسیقیدانان و مصنفان به دوستان‌شان درباره‌ی آثاری که از نوازندگان شنیده‌اند و اظهار نظر مردم زمان درباره‌ی آن‌چه که روی صحنه‌های موسیقی می‌دیدند، مستنداتی هستند که در فراهم کردن تصاویر و متون این کتاب از آن‌ها استفاده شده است منبع دیگری که در تدوین این کتاب به کار رفته، صحبت‌های استادان موسیقی معاصر درباره‌ی نوازندگان است. آن‌طور که نویسنده‌ی کتاب، هارولد شوئنبرگ در مقدمه‌اش گفته است، مقدار زیادی از این اطلاعات کاملاً غیراعتماد بود. به گفته‌ی او مردان سالخورده‌ی موسیقی همیشه تمایل دارند که در گذشته‌ زندگی کنند و چشم‌اندازی را که از آن‌روزها در مقابل دیدگان ما می‌گشایند، آلوده به اوهام و خیالات شخصی ایشان است و پرده‌ای از مه غلیظ شکوه و افتخار نه چندان واقعی جلوی واقعیت‌ها را می‌گیرد و نمی‌گذارد تصویر درستی به ما برسد.
شوئنبرگ هدف از نوشتن این کتاب را جستجو میان همین خاطرات عنوان می‌کند، به این امید که آنچه غیرواقعی است دور بریزد و آن‌چه را که می‌تواند در روشن کردن تصویر نوازندگان بزرگ مفید باشد، برگزیند. در «سرگذشت پیانو» از نوازندگان بزرگ یاد خواهد شد، نه به قصد داستان‌سرایی و نقل احوال بلکه به نیت مطالعه در نقش مهم و اساسی نوازندگان بزرگ پیانو که تاثیرات شگفت‌آوری بر نسل خود به جا گذاشتند و در بسیاری از موارد در نوع نگاه نسل‌های بعد به فلسفه‌ی موسیقی دخالت کردند. در این کتاب دقت شده که چهره‌های اصلی پیانو از قلم نیافتند و مسیر نوزاندگی پیانو از موتزارت و کلمنتی تا زمان حاضر به عنوان یکی از نیروهای عمده‌ی جهان موسیقی روشن شود.
«سرگذشت پیانو» ۳۸ فصل دارد و کتاب به لحاظ خاطره‌هایی که در آن وجود دارد و نثر نیمه داستان‌گونه‌ی بخشی فصل‌ها، خواندنی و جذاب است که همین ویژگی باعث می‌شود مخاطب با کتابی صرفاً تخصصی روبرو نشود.

سرگذشت آهنگ‌سازان بزرگ
بسیاری از مخاطبان و علاقه‌مندان موسیقی کلاسیک، با نوازندگان و آهنگسازان بزرگ آشنا هستند و تا به حال کتاب‌های بسیاری چاپ شده که در آن‌ها منحصراً درباره‌ي زندگینامه و سرگذشت یک آهنگ‌ساز یا نوازنده نوشته شده است. کتاب‌هایی مثل سرگذشت موتزارت یا بتهوون. «سرگذشت آهنگ‌سازان بزرگ»، زندگینامه‌ی بسیاری از نوازندگان و آهنگسازان بزرگ را با نثری روان و خواندنی در کنار هم دارد.
کتاب «سرگذشت آهنگسازان بزرگ»، نوشته‌ی هارولد شوئنبرگ برای نخستین‌بار در سال ۱۹۷۰ به چاپ رسید و سال ۸۵ در ایران ترجمه و چاپ شد.  در این کتاب که روایات‌اش تا به امروز کشیده می‌شود تاکید بر واژه‌ی «بزرگ» است. آهنگسازان بزرگ هر یک از راه مخصوص به خود جهت و جریان موسیقی را تغییر داده‌اند ولی گرچه به ذهن آگاه بشریت دست نیافتند، اما موفق شدند به هوشیاری و آگاهی مردم مغرب‌زمین نفوذ کنند. آهنگ‌سازان بزرگ تقریباً همیشه بزرگترین شخصیت‌های زمان خود شناخته می‌شدند و در زمان خود رهبران و پیشروان نیز بودند زیرا موسیقی آنان در سراسر جهان بر نسل بعد تاثیر می‌گذاشت.
نویسنده در مقدمه‌ی کتاب‌اش گفته سئوالی را مطرح کرده است: آیا جهان در موسیقی امروز شخصیت‌های برجسته و بزرگی ارائه داده است؟ شخصیت‌هایی همپایه‌ی موتزارت، هایدن، بتهون، بارتوک و...؟ اگر بخواهیم منصفانه بیاندیشیم قضاوت در این‌باره دشوار است. امروز آهنگسازان همه‌جا دنبال شیوه‌ای مخصوص می‌گردند. دنبال سبک و روش اما باید اعتراف کنیم که از این میان هرگز پیشروان، رهبران و نوابغی چون بتهوون، برلیوز، واگنر و... ظهور نکرده است. نویسنده معتقد است برای این‌که بتوانیم کتاب زندگی آهنگسازان بزرگ را با وقایع و اوضاع روز تطبیق دهیم راهش این است که درباره‌ی آهنگسازان بزرگ زیاد سخت نگیریم.
شوئنبرگ به گفته‌ی خودش، این کتاب را براش شنونده‌ی عامی اما با هوش و علاقه‌مند به موسیقی نوشته است. او کوشیده که جمعیت موسیقی به لحاظ تاریخی، از کلادیو مونته وردی تا امروز را فراهم کند. هیچ نابغه و موسیقیدان و آهنگساز بزرگی را ندیده‌ایم که از گذشتگان خود تاثیر نگرفته باشد. کتاب حاضر به طور مشروح به زندگی و احوال آهنگسازان بزرگ می پردازد. در این کتاب جنبه‌های تفسیری و تکنیکی در نهایت اختصار بیان شده که برای خوانندگان غیر متخصص نیز قابل استفاده باشد.
هارولد شوئنبرگ در ۴۱ فصل این کتاب، شرح زندگانی آهنگسازان بزرگ را از مونته وردی اغاز کرده. نه به این لحاظ که پیش از او آهنگساز بزرگی وجود نداشته بلکه به این علت که موسیقی او مجموعه‌ای ست با کیفیتی فعال که می‌توان آن‌را متداول و همه‌گیر دانست.

سرگذشت موسیقی جاز
در چند سال اخیر، به موسیقی جاز خصوصاً در بین جوانان توجه بسیاری شده است. اما تا به حال کتابی درباره‌ی تاریخچه‌ی این موسیقی و یا زندگی‌نامه‌ی اشخاص جاز منتشر نشده بود. انتشار «سرگذشت موسیقی جاز» در بازار کتابی که تقریباً هیچ اثری از موسیقی جاز در آن وجود نداشت، اتفاق خوبی بود. این کتاب هفتصد صفحه‌ای را یوآخیم برنت نوشته که به تازگی در ایران ترجمه و چاپ شده است.
یوآخیم ارنست برنت ۷۷ سال زندگی کرد و یکی از معروف‌ترین چهره‌های جاز بین‌المللی بود. برنت خود اهل موسیقی بود و ترومپت می‌نواخت. کتاب «سرگذشت موسیقی جاز» در میان آثار او، برجسته‌ترین است. ربنت رساله‌ها و مقاله‌های دیگری هم داشت که در مطبوعات آلمانی زبان منتشر می‌شد. کتاب حاضر ۱۶ بار چاپ شد و در آمریکا به عنوان یک کتاب مرجع شناخته می‌شود.
موسیقی جاز را فریاد دادخواهی سیاهان خوانده‌اند. سیاهان، ساکن دشت‌های باز، روح باد را تسخیر کرده بودند و ضربات تام‌تام را بر آن سوار می‌کردند و به دور دست‌ها می‌فرستادند. تام‌تام از عناصر مهم و شاید مهم‌ترین عنصر فرهنگی بود و آلت خبررسانی به شمار می‌رود. ریشه‌ی جاز در صدای تام‌تام بود که باد آن‌را با خود به آن‌سوی اقیانوس برد. هدف نویسنده از تدوین این کتاب، دست‌یافتن به خصوصیات و کیفیات این نوع موسیقی است. از رگتایم و نیوارلئان تا اسلوب‌های برجسته و روش‌های نوین نوازندگی امروز. نویسنده قصد دارد در این کتاب به دور از هرگونه تعصب که اغلب از پارتیزان های پیر جاز قدیم در برابر اسلوب‌های نوین به ظهور می‌رسد، وسعت و تمامیت همه‌جانبه‌ی موسیقی جاز را به نمایش بگذارد.  او در این کتاب نکات برجسته‌ای را شرح می‌دهد که جاز توانسته برای خود فراهم آورد و موفق شده از نظر ارزشیابی، نقد و آموزش در سطحی انکارناشدنی قرار گیرد و موفقیتی جهانی برای خود دست و پا کند.
آن‌طور که مترجم در درآمد این کتاب نوشته است،  تولد جاز آمریکایی قطعاً در قرن بیستم نیست. دست کم چند قرن سابقه دارد، ریشه‌های خود را به قاره‌ي سیاه فرستاده و از آن جا تغذیه می‌کند.
خیلی از نظریه‌های جنبی درباره‌ی این نوع موسیقی در این کتاب جایی ندارد. محتوای این کتاب به پدیده‌ی سوینگ و نظریات بداهه نوازی، بلوز، تغییر شکل صدا در جهت‌ فرازهای اساسی جاز، مساله کشش و استحکام آن، توسعه‌ی طبل و سازهای ضربی و در نهایت تعریف جاز مربوط می‌شود. یوآخیم برنت تلاش کرده تا این نوع موسیقی را با مقیاس‌های خود بررسی کند و از مقایسه و نقد آن به لحاظ مقیاس‌هایی که به سایر فرهنگ‌هایی موسیقایی تعلق دارد پرهیز کند. در «سرگذشت موسیقی جاز» به صفحات معروف جاز نیز اشاره شده است.
این کتاب در هشت فصل نوشته شده که فصل نخست درباره‌ي سبک‌های موسیقی جاز است و فصل دوم نوازندگان و آهنگسازان جاز از بادی بولدن تا اورنت کولمن را شامل می‌شود. عناصر جاز و ادوات جاز فصل‌های سوم و چهارم را تشکیل می‌دهند و فصل پنجم به خوانندگان جاز می‌پردازد. فصل ششم  و فصل هفتم ارکسترهای بزرگ جاز و کوبوهای جاز هستند.
در فصل هشتم اما، پژوهش پرتو اشراق درباره‌ی اشخاص موسیقی جاز را می‌خوانیم. به گفته‌ی این مترجم و پژوهشگر، نویسنده‌ی کتاب در متن آن جایی برای توضیح و شرح زندگانی اشخاص جاز نگذاشته و از همین رو، بخش پایانی کتاب با عنوان «اشخاص جاز» به معرفی اشخاص جاز از نیوارلئان تا آوانگارد می‌پردازد. این بخش بر اساس حروف الفباست و شامل مواردی چون سال و محل تولد و چگونگی ورود به عرصه‌ی جاز می‌شود. 

در گفت‌وگو با مترجم
پرتو اشراق، متولد سال ۱۳۲۴ در تهران و تحصیل‌کرده‌ی دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک است. او گرچه در سینما درس می‌خواند اما بعدها کار فیلم را رها کرد و به ترجمه روی آورد. این مترجم درباره‌ی هدف از ترجمه و انتشار کتاب‌هایی که معرفی شد می‌گوید: "هدف ما آشنا کردن مردم با مقوله‌ی موسیقی است. من پیشنهاد ترجمه و انتشار این کتاب‌ها را به ناشر ارائه کردم و او استقبال کرد و این مجموعه منتشر شد.  چندین سال پیش یکی از دوستان من از امریکا کتابی برای من درباره‌ی پیانو فرستاد. این‌که بزرگان پیانو چه کسانی بودند و اطلاعاتی درباره‌ی این ساز. من این کتاب را خواندم و از آن خوشم آمد و ترجمه‌اش کردم. این کتاب همین‌طور مانده بود تا این‌که روزی چاپ آن‌را به ناشر پیشنهاد کردم و او پذیرفت. که بعد از آن خود آقای کریمی منبع کتاب آهنگسازان
او درباره‌ی زمینه‌ی انتشار این کتاب‌ها و جای خالی آن‌ها در بازار کتاب می‌گوید: ما در حوزه‌ی موسیقی کتاب‌های تخصصی کم داریم. البته این کتاب‌ها که در این مجموعه منتشر شده‌اند، تخصصی نیستند. این‌ها کتاب‌هایی هستند که درباره‌ی موسیقی و سیر تحولات آن اطلاعات عمومی می‌دهد. پیش از این درباره‌ی موسیقی ایرانی کتاب‌هایی نوشته شده است. مثل کتاب‌های مرحوم روح‌الله خالقی ولی درباره‌ی موسیقی غربی منابع فارسی به آن صورت وجود نداشت. غیر از یکی دو تا کتاب مثل «چگونه از موسیقی لذت ببریم». به همین خاطر فکر کردیم که این زمینه‌ی خالی وجود دارد و همین کمک کرد تا این مجموعه را منتشر کنیم."
فصل پایانی کتاب «سرگذشت موسیقی جاز» پژوهش پرتو اشراق درباره‌ی اشخاص جاز است. او در این باره توضیح می‌دهد: "در متن کتاب آدم‌هایی بودند که اسامی‌شان آماده و درباره‌ی خودشان و اهمیت کارشان صحبت شده است. اما به طور مفصل درباره‌ی این اشخاص چیزی نوشته نشده بود. به همین خاطر به فکر افتادم حالا که از این اشخاص نام برده شده، منابعی پیدا کنم که این اشخاص به طور کامل معرفی شوند. بعد از پیدا کردن منبع، عکس‌هایشان را نیز پیدا کردم که نتیجه‌ی این پژوهش دویست صفحه‌ی پایانی کتاب «سرگذشت موسیقی جاز» شد.".
این مجموعه اما با موسیقی جاز به پایان نمی‌رسد: "بعد از سرگذشت موسیقی جاز، سرگذشت موسیقی پاپ است. این‌که این نوع موسیقی از کجا آمده و چه کسانی در آن بوده‌اند که ترجمه‌ی آن را به پایان رساندم و بعد از آن قصد دارم به موسیقی راک و رپ بپردازم."