می‌چرخم و خیسی بالش را با گونه‌ام می‌گیرم. چشم‌هایم را می‌بندم و فکر می‌کنم یکی از این تبلیغ‌های ماهواره‌ای ست و من در آن می‌توانم توی هوا دستم را بگذارم روی تصویر ِ یک گالکسی‌تب، یک آی‌پد یا هر تکنولوژی دیگری که با انگشت کار می‌کند. با نرمه‌ی انگشت. نرمه‌ی انگشت. و یادم می‌افتد به «معجزه می‌کنی با پوست» ِ عباس صفاری که برایت می‌خواندم و نرمه‌ی انگشت. و بعد همان‌طور چشم‌بسته نرمه‌ی انگشتم را می‌گذارم روی علامتِ عقب‌گردِ فیلم و می‌کشمش عقب. تصاویر تند و تند با صدای قورباغه‌ای رد می‌شوند و می‌رسند به یک شب سرد. یا شاید یک شب گرم. می‌رسند به یک شب که گرمی و سردی‌اش هم حتا دیگر یادم نیست. که تو دراز کشیده بودی روی زمین. زیرسیگاری کنار دستت بود. من سیگار به لب با چشم‌هایی که تنگ‌شان کرده بودم که دود توی‌شان نرود، قاشقم را می‌چرخاندم توی قابلمه‌ی کج و کوله و نودل هم می‌زدم. و تو وسط صدای موسیقی‌ای که حتماً تحمیل‌ات کرده بودم و مثل همیشه صدایت هم در نمی‌آمد از من می‌پرسیدی با هیجان که واقعاً نودلش تایلندی است؟ 

نرمه‌ی انگشتم را همین‌جا نگه داشتم. 

- بخشی از داستانی که تمام نمی‌شود انگار

مثلاً تصور کنید آقای ایکس و خانم ایگرگ به دلایلی کاملاً شخصی که به من و شما هم هیچ ربطی ندارد، رابطه‌شان بهم خورده. آقای ایکس قورمه‌سبزی دوست ندارد و عاشق پیتزا ست. خانم ایگرگ برای حال‌گیری از آقای ایکس هم که شده، تمام اندیشه‌های دکارت و هایدگر و کانت را می‌چسبد، آویزان باختین می‌شود و پای تمام عناصر داستانی و تعاریف ادبی را وسط می‌کشد تا به جهانیان ثابت کند که پیتزا غذایی ست مضر و هرکه پیتزا می‌خورد، خر است! حالا شما می‌توانید در این مثال جای خانم ایگرگ، از آقای ایگرگ استفاده کنید یا قضیه را با کمی تغییر بسط بدهید به مثال‌های دیگر و آدم‌هایی که دور و بر شما هم کم نیستند.

می‌بینید که این قاعده و سوار بودن اندیشه‌های بی‌ربط روی انگیزه‌های ناسالم و خلق شدن یادداشت‌های بیمار، در خیلی جاها دیده می‌شود و متاسفانه فضای ادبی و نقد ادبی ما هم از این قاعده مستثنا نیست.  حالا این‌که برای این متن‌های مضحک و این اوضاع ناسالم چه باید کرد، سؤالی ست که امیدوارم برای جوابش، چشم‌تان به خود من نباشد که پشت این متن نشسته‌ام!

   دوستان، مخاطبان و همراهان عزیزم
    می‌گویند زندگى در تبعید را باید به عنوان یکى از سبک‌هاى تثبیت شده‌ى زندگى مدرن شناخت و پذیرفت. تصور کنید سختى شرایط أدمى چون مرا که سال‌ها در جهت تولید و ارائه‌ى ان شکل از موسیقى ایرانى که خود درک کرده و پسندیده است، تلاش کند و پس از فراز و فرودهاى بسیار، آن زمان که باید با انبوه مخاطبانى که با خود همراه مى‌بیند در ارتباط رودررو قرار گیرد و حاصل کارش را از طریق مسیرى قانونى و معمول و در سرزمین خودش به دست هم زبانانش برساند و با حقوقى که از این راه دریافت مى‌کند به ادامه‌ى کار و تحقیقش پشت‌گرم باشد، چه‌گونه از خانه و کاشانه و قانون ومسیر معمول وهمزبانان انبوهش جدا مى‌افتد و خود و مخاطبانش معلول شرایط پیچیده‌ى این‌چنینى مى‌شوند.

دوستان من در این صفحه‌ى فیس‌بوک و وب‌سایت من، همه‌گونه تجربه را مى‌آزمایند تا هیچ انتظارى از سوى مخاطبان بى‌جواب نماند... اما حضور گله و شکایت معقول و نامعقول امرى اجتناب‌ناپذیر است گویا. پس بگذارید یک‌بار براى همیشه (تا زمانى که بیرون از ایران زندگى مى‌کنم) تکلیف انتشار البوم و حقوق مربوط به آن را به زعم خودم روشن نمایم... (اگر احیاناً براى بعضى چنین نیست)...

:: موسیقی متن
یار جانی، محسن نامجو، آلبوم الکی

دختری شانزده ساله که اسم ندارد. حالش بد است. فراموش نمی‌کند و پر از تناقض‌ها و دردهای شخصیتی است. پر از درگیری با آدم‌های اطرافش. پر از خوددرگیری که من اگر بیرون رمان گیرش می‌آوردم، بهش می‌گفتم این جنس خوددرگیری هیچ‌وقت تا آخر عمر تمام نمی‌شود. این‌که مدام و مدام مشغول تحلیل رفتار اطرافیانت باشی. این‌که توی خوت یک حرف را بزنی و بیرونت یک رفتار دیگر بکند. این‌که مدام فکر کنی چرا این‌کار را کردی، چرا آن کار را کرد و هی توی خودت حرف بزنی و حرف بزنی و حرف بزنی و دیگران سکوتت را ببینند تا جایی که صدایت در بیاید و رفتارهایت بیمارگونه بشوند. درست مثل راوی ِ شانزده ساله‌ی رمان عروسک‌ساز، یک‌سال بعد از مرگ ِ همزمان و ناگهانی پدر و مادرش. 

می‌گویند هر داستانی حداقل روی یک ستون استوار است. زبان، مضمون، ریتم، زاویه‌ی دید و چیزهایی از این دست. من می‌گویم عروسک‌ساز ِ مریم صابری بیشتر از هرچیزی روی زبان‌اش استوار است و گاه کلمه‌ها و ترکیب‌هایی که نویسنده‌اش به جا و هوشمندانه در بزنگاه‌های داستان استفاده می‌کند. یک «بداردیبهشتی» درباره‌ی یک مرد داستان می‌گوید و خواننده را تا ته ِ خط شخصیت ِ طرف می‌برد.  زبانی که خواندن ِ داستانی چنین پرغصه و التهاب را لذت‌بخش می‌کند. آن قدر که دلم بخواهد به دیگران توصیه‌اش کنم. 

من اما می‌توانم درک کنم چرا اداره‌ی فخیمه‌ی کتاب به این رمان مجوز چاپ نداد. روابط اجتماعی و خانوادگی راوی عروسک‌ساز و زندگی‌اش با کلیشه‌های ذهنی خیلی از ما آدم‌ها فرق می‌کند. دختر ِ این داستان و برادرش کلیشه‌ی روابط خواهر و برادری ِ ذهن خیلی‌های‌مان را ندارند. زندگی ِ این دو نفر با هم بعد از مرگ پدر و مادرشان با کلیشه‌ی زندگی ِ آدم‌هایی در همین شرایط فرق می‌کند. دست کم با آدم‌هایی که داستان‌های‌شان را خوانده‌ایم فرق می‌کنند. و چه حیف که در اداره‌ی فخیمه‌ی کتاب انگار مجوزی برای اندیشه‌ی ضدکلیشه وجود ندارد.

اگر دوست دارید «عروسک‌ساز» را بخوانید، به خوابگرد بروید و از این لینک دانلودش کنید. شماره حساب عابربانک نویسنده هم برای پرداخت داوطلبانه‌ی حق‌التالیف در شناسنامه‌ی کتاب ثبت شده است.

:: پی‌نوشت:
بعد از خواندن رمان مریم صابری فکر کردم چه خوب می‌شود اگر نویسنده‌هایی که می‌خواهند کتاب‌های‌شان را اینترنتی منتشر کنند، خودشان هم به فکر باشند که کتاب‌شان چیزی کم از نسخه‌های چاپی نداشته باشد. مثلاً ویرایش حرفه‌ای بشوند یا غلط‌گیری. مثل مریم صابری که شنیده‌ام کارش را چندباری برای غلط‌گیری خوانده. این‌طوری هم رمان‌ها تر و تمیزتر منتشر می‌شوند، هم هرچه‌قدر نویسنده اثرش را جدی‌تر و حرفه‌ای‌تر منتشر کند، خواننده هم کار را جدی‌تر می‌گیرد.

:: تا به حال درباره‌ی «عروسک‌ساز» نوشته‌اند:
برای او که با صدایش نمی‌رود - شیما زارعی
سوار همین اسب‌های رنگی چرخان - فرشته نوبخت
سامیزدات ایرانی - حامد اسماعیلیون
هفت یادداشت خواندنی درباره‌ی عروسک‌ساز - مغولستان خارجی
عروسک‌ساز - داوود آتش‌بیک
عروسک‌ساز اینترنتی ـ بهمن دارالشفایی
عروسک‌ساز، رمانی به مثابه سمبل استقلال - مهدی ملک‌زاده
حاشیه‌ای بر شخصیت بی‌نام عروسک‌ساز - چنگود
عروسک‌ساز - پرانتز
داستانی که راوی‌ش گم شد - شهلا شهابیان
درباره‌ی عروسک‌ساز مریم صابری - اشکان نیری
عروسک‌ساز - منوچهر حسین‌خانی
نظارت‌های اجباری و پلیتیک‌های ملکوتی - رضا رحیمی صحاف
برای دوستی که عروسک‌ساز را خواند - مریم صابری [بفرمایید حس نویسنده‌ای که سه سال منتظر چاپ کتابش ماند و...]‏
عروسک‌ساز درباره‌ی چیست؟ - ساناز زمانی

در کل تهران فقط یک کافه توی این شهر هست که می‌تواند مثل خانه‌ی رویاهایت باشد. همین‌جایی که حتا می‌تواند پای همچون منی را توی تهران بند کند و من خودخواهانه حتا حاضر نیستم اسمش را به دوستان نزدیکم بگویم. 

:: واکنش‌ها (به روز می‌شود)

خسته نباشید به ارزیاب‌های جایزه‌ی گلشیری - مریم منصوری 
(خانم منصوری متن قبلی‌شان را برداشته‌اند و به جایش متن دیگری را در واکنش به همین یادداشت من گذاشته‌اند.)
لذت کشف، در حاشیه‌ی جایزه‌ی گلشیری - علی چنگیزی
بگذارید من هم گاهی مینی‌مال بنویسم - مجتبا صولت‌پور
در حاشیه‌ی اسامی نامزدهای دوره‌ی جدید جایزه‌ی گلشیری - رضا رحیمی صحاف
جایزه‌ی گلشیری و شرافت از دست رفته - مهدی فاتحی

دیروز که ۵۸ سالگی بتهوون بود و جشن داشتیم و قرار بود شیرینی‌های خوشمزه با ردبول بخوریم و کلی دیدار تازه کنیم، احساس کردم همان آدم قبلی هستم که آمده‌ام مرکز شهر و خیلی وقت است کتاب نخریده‌ام. توی ذهنم حساب کردم چند کتاب هست که قرار بوده بخوانم و هنوز ندارم‌شان. سر ماشین را کج کردم سمت فروشگاه نشرچشمه. می‌خواستم نگاهی هم به کتاب ِ ترجمه‌ی ترانه علیدوستی بیاندازم و رمان علی چنگیزی را بخرم و نسخه‌ی چاپی ِ باشگاه مشت‌زنی را هم بگیرم و بگذارم توی کتاب‌خانه‌ام. بعد شدم همان آدم قبلی، که رفتم دو تا کتاب بخرم، اما پنج تا کتاب گذاشتم توی کیسه و زدم بیرون. کتاب‌های توی قفسه را نگاه کردم و خوشحال بودم که لذت کشف برگشته بهم. 

شب آمدم خانه و چشم‌هایم برق می‌زد. کتاب‌هایم را گذاشتم جلویم و ورق زدم. آدمیزاد است دیگر. گاهی توهم می‌زند که یک چیزهایی را برای همیشه از دست داده، اما...

غلامرضا بروسان
از کتاب «مرثیه برای درختی که به پهلو افتاده است»، نشر مروارید، ۱۳۸۸

پ.ن

به یاد غلامرضا بروسان و الهام اسلامی، زوج شاعری که امروز صبح تصادف کردند و هیچ کدام نماندند..

تیم‌وورک خوبی بود این دو سال. دولت که همواره می‌تازید به جوایز ادبی مستقل و از هر میخی آویزان می‌شد که یک لگدی به این برنامه‌ها بزند، مانده بود خود نویسنده‌ها و منتقدها که یا دیوار دفاعی ببندند یا خودشان هم بشوند غضنفر و حمله کنند. دیوار دفاعی را که بی‌خیال. مدت‌هاست که مارادونا هم نشسته تخمه می‌خورد و غضنفرهای عزیز گل به خودی می‌زنند و به هم فحش می‌دهند و هم را له می‌کنند و خیالی‌شان هم نیست که رسیده‌ایم به وسط‌های آذر و نه خبری از جایزه‌ی منتقدان مطبوعات است و نه صدایی از جایزه‌ی گلشیری در می‌آید. فاتحه‌ی روزی روزگاری را هم که پارسال خواندیم. بنشینیم تعداد سکه‌های جایزه‌ی سوپردولتی جلال را بشماریم و غر بزنیم به جان نویسنده‌ای که برای کاری که تمام نشده جایزه می‌گیرد. خسته نباشید دوستان عزیز، خدا قوت.

"به لغت تور حساسیت دارم! با تور سفر کردن، در جلسه‌ی ادبی شرکت کردن، فست‌فود خوردن، مهمانی رفتن، روزنامه خواندن و تلویزیون نگاه کردن از تابوهای ذهنی من است. این‌ها هم چیزهایی است که می‌تواند ما را به یک نویسنده‌ی آپارتمانی امروزی تبدیل کند! "

تلویزیون نگاه کردن و مهمانی رفتن را تا حدی می‌فهمم، از با تور سفر کردن و در جلسه‌ی ادبی شرکت کردن هم می‌گذرم. اما واقعاً، خدایی، فست‌فود خوردن و روزنامه خواندن چه ربطی دارد به نویسنده‌ی آپارتمانی شدن؟ یعنی با وضعیت اقتصادی الان (صدقه سر دولت ِ حکومت محبوب ایشان) وقتی قیمت دو تا ساندویچ هایدا از چهارتا تخم مرغ و دو تا نان سنگک ارزان‌تر است، و بعضی‌ها خوردن ساندویچ برای‌شان به‌صرفه‌تر است تا چلوکباب، این چه شکم ِ سیر از گوشت قرمز و پیاز آبدار است که فست‌فود خوردن را نشانه‌ی روشنفکری می‌داند؟ آن نویسنده‌ی بیچاره‌ای که کتاب‌هایش هم مثل بعضی‌ها نمی‌فروشد و بچه‌اش هم هی نق می‌زند که جای قیمه و عدس‌پلو یک پیتزا هم می‌خواهد، حالا باید سرش را هم خم کند که اگر پایش را بگذارد توی پیتزافروشی، تبدیل می‌شود به یک نویسنده‌ی آپارتمانی؟ کافی است یک‌بار آقای نویسنده یک نگاه به مشتریان فست‌فودفروشی‌ها و چلوکبابی‌ها بیاندازد. گذشت دوره‌ای که پیتزا و همبرگر نشانه‌ی تمول و روشنفکری بود و هرکس دوغ و پیاز را چاشنی کوبیده زعفرانی‌اش می‌کرد ذات ایرانی‌اش را هم نگه می‌داشت. 

آخر همین حرف‌ها البته آقای امیرخانی گفته‌اند «اگر دروغ نگویم به جای کتاب هم یک فروند جت اسکی، یا دو تخته چوب اسکی را ترجیح می‌دهم». خب شترسواری که دولا دولا نمی‌شود. خیلی از کسانی که به زعم ایشان روشنفکر هستند و آپارتمانی امروزی، به ساحل دریا که می‌رسند چای می‌خورند و شنا می‌کنند. اتفاقاً قشر دیگری از جامعه هستند که با واحد شمارش «فروند» به صورت عادی آشنا هستند و دل‌شان می‌خواهد یک فروند جت اسکی با خودشان ببرند مسافرت.

همه‌ی این‌ها را گفتم و توی سر خودم زدم که بگویم خوب است آدم این چیزها را گاهی ببیند و با منش بعضی نویسنده‌های این مملکت هم آشنا بشود. اتفاقاً منش آقای امیرخانی آن‌جا روشن نمی‌شود که می‌گوید قرآن و نهج‌البلاغه و چهل حدیث و جهل امام را با خودش می‌برد به یک کره‌ی دیگر، چون کره‌ی دیگر جای روشنفکربازی نیست. جهان‌بینی بعضی‌ها را می‌توان این‌طوری شناخت: با خوردن فست‌فود و خواندن روزنامه شما نویسنده‌ی آپارتمانی می‌شوید. 

حالا اما فکر می‌کنم چه‌قدر، واقعاً چه‌قدر باید زمان بگذرد تا بفهمم موقعیتی که در آن هستم دیگر آن چیزی نیست که بهم لذت می‌دهد؟ واقعاً این از دست دادن شهامت ربط مستقیم به سن آدم‌ها دارد؟ که هرچی بزرگ‌تر می‌شوی جرات تغییر کردن را هم از دست می‌دهی؟ دوست دارم فکر کنم این‌طور نیست.